Το φάντασμα της ανάπτυξης

Σε σημερινό του άρθρο ο Αρίστος Δοξιάδης καταπιάνεται με το θέμα της (πολυπόθητης) ανάπτυξης. Πολύ σωστά απορρίπτει τις Κεϋνσιανές προσεγγίσεις μιας και δεν υπάρχουν τ’ απαραίτητα κεφάλαια. Και συνεχίζει:

Τις παραγωγικές δουλειές, αυτές που διαμορφώνουν το ισοζύγιο (τις «εμπορεύσιμες»), τις κάνουν οι ιδιώτες. Δεν λέει κανένας στα σοβαρά, εκτός από το ΚΚΕ, οτι πρέπει τα εργοστάσια, οι αγροί και τα ξενοδοχεία να είναι κρατικά (αν είχαμε πετρέλαιο, πολλοί θάθελαν να το εκμεταλλευόμαστε με κρατικές επιχειρήσεις – αλλά δεν έχουμε). Η πολιτική, λοιπόν, δεν μπορεί να ορίσει πώς θα φερθούν οι ιδιώτες: πού θα επενδύσουν και πού θα πάνε να δουλέψουν. Μπορεί μόνο να τους επηρεάσει έμμεσα: να απαγορεύσει ή να επιτρέψει, να αυξήσει ή να μειώσει τους φόρους, να παρέμβει στις σχέσεις εργασίας, να φτιάξει υποδομές.

Επειδή οι επιδράσεις είναι έμμεσες, και πολλές φορές απρόβλεπτες,  κανένα πακέτο μεταρρυθμίσεων για την ανάπτυξη δεν μπορεί να σχεδιαστεί μια κι έξω, είτε από την τρόικα ή είτε από μια κυβέρνηση, να θεσμοθετηθει, και μετά να φέρει αυτόματα τα προσδοκώμενα.

Πράγματι δεν μπορεί κανείς να καθυποτάξει και να  κατευθύνει την ανάπτυξη όπως πολλοί πολιτικοί αφήνουν να εννοείται.

Πράγματι μόνο να την επηρεάσει μπορεί.

Υπάρχει όμως ένα ερώτημα που με βασανίζει: έστω ότι κάνουμε όλες αυτές τις άρσεις αντικινήτρων που περιγράφει το άρθρο και τότε όντως οι επιχειρηματίες κινούνται κι επενδύουν και προσλαμβάνουν κόσμο κτλ. Πως ακριβώς θα κινηθούν;  Τι ρίσκα θ’ αναλάβουν και σε τι τομείς θα επενδύσουν;

Η αντίληψη που έχω για την ελληνική επιχειρηματική παράδοση είναι από τα τέσσερα κίνητρα της επιχειρηματικότητας (την εργασιακή και οικονομική ανεξαρτησία, τον πλούτο, την φήμη/δικαίωση, και την κοινωνική προσφορά) τα κυρίαρχα είναι η επιδίωξη του πλούτου και η ανεξαρτησία (εξ ου και το μεγάλο ποσοστό αυτοαπασχολούμενων).

Αυτά τα χαρακτηριστικά σε συνδιασμό με τα περισσότερα από συγκριτικά πλεονεκτήματα της χώρας (πρωτογενής τομέας, τουρισμός, εναλλακτικές πηγές ενέργειας, πολιτισμός) σημαίνει  επένδυση σε τομείς που έχουν ένα ραντιέρικο χαρακτηριστικό: με σχετικά χαμηλή επένδυση παράγουν σχετικά σταθερές χρηματορροές χωρίς ν’ απαιτούν ιδιαίτερες επενδύσεις σε γνώση ή γρήγορη αναπλήρωση του επενδυθέντος κεφαλαίου.

Για να το πω πιο απλά: ο τουρισμός, ο πολιτισμός  κι ο ήλιος λειτουργούν για μας όπως περίπου λειτουργεί το πετρέλαιο για τους Άραβες. Είναι σιγουράτζες. 

Για να καταλάβουμε λίγο τι σημαίνει αυτό, αντιγράφω από σχετικά πρόσφατο άρθρο του Thomas Friedman στους New York Times:

Economists have long known about “Dutch disease,” which happens when a country becomes so dependent on exporting natural resources that its currency soars in value and, as a result, its domestic manufacturing gets crushed as cheap imports flood in and exports become too expensive. What the PISA team is revealing is a related disease: societies that get addicted to their natural resources seem to develop parents and young people who lose some of the instincts, habits and incentives for doing homework and honing skills.

By, contrast, says Schleicher, “in countries with little in the way of natural resources — Finland, Singapore or Japan — education has strong outcomes and a high status, at least in part because the public at large has understood that the country must live by its knowledge and skills and that these depend on the quality of education. … Every parent and child in these countries knows that skills will decide the life chances of the child and nothing else is going to rescue them, so they build a whole culture and education system around it.”

Στο παραπάνω απόσπασμα αντικαταστήστε το “natural resources” με τουρισμό, ήλιο, πολιτισμό ή ακόμα και πετρέλαιο που μερικοί πιστεύουν ότι θα μας ξελασπώσει, κι έχετε το δίλημμα σ’ όλη του την έκταση.

Για να δούμε τη χώρα μας να ξεφεύγει από την “Ολλανδική αρρώστια” χρειάζεται μια σοβαρή, εντατική και συναινετική επένδυση στην παιδεία της οποίας το χάλι δεν αξίζει πια ούτε  να το περιγράψει κανείς.

Γιατί είναι η παιδεία που μπορεί να γαλουχήσει μια νέα επιχειρηματικότητα που βασίζεται στη γνώση, στην ανακάλυψη, στη φαντασία, στο δύσκολο (και γι αυτό δύσκολα ανταγωνίσιμο). Χωρίς αυτήν η επιχειρηματική μας ροπή, όταν δεν είναι προς τη λαμογιά, θα μας πάει σε πεπατημένες που είναι ευπρόσδεκτες μεν στην παρούσα συγκρυρία, αλλά δε διασφαλίζουν πολλά μακροπρόθεσμα.

11 thoughts on “Το φάντασμα της ανάπτυξης

  1. Nikos Drandakis

    Στο Hot Flat & Crowded ο Friedman έχει το παράδειγμα του Μπαχρέϊν, του οποίου οι πολίτες άρχισαν να αποκτούν δημοκρατικές ελευθερίες, όταν τους τέλειωσε το πετρέλαιο. Εξαιρετικά διδακτική ιστορία.

    1. problogger

      χαχα Πες κάτι εναντίων του Εμίρη και θα δεις πόσο δημοκράτες είναι στο Μπαχρέιν ΄-) Αυτές οι χώρες δεν είχαν, δεν έχουν και δεν χρειάζονται δημοκρατία σαν την δική μας

  2. George Tziralis

    Νομίζω ότι η κρίση δύναται ίσως να ενεργοποιήσει και τα τέσσερα κίνητρα επιχειρηματικότητας, δημιουργώντας ιδεατά ένα περισσότερο σταθερό αξιακό πλαίσιο για το επιχειρείν.

  3. maria gorgorini

    Γνώσεις υπάρχουν, και υπάρχουν γιατί η ελληνική
    οικογένεια προσφέρει ενα μεγάλο μέρος του εισοδήματός
    της στην εκπαίδευση των παιδιών της. Πάντοτε ακόμα και
    στις μεγάλες φτώχειες, ήθελαν ενα καλύτερο μέλλον για
    τα παιδιά τους. Το κράτος ειναι εκείνο που εμποδίζει την σωστή ανάπτυξη της χώρας. Απόδειξη ότι ακόμη και σε
    τομείς όπως τουρισμός, πολιτισμός, ήλιος οι επενδύσεις δεν ειναι οι σωστές και φυσικά οι μεγάλες απο ξένους. Αν υπάρχει χρηστή διακυβέρνηση και κίνητρα, τότε θα έρθει και η ανάπτυξη που όλοι επιθυμούμε.

    1. Nikos Anagnostou Post author

      Μαρία, αυτό που υπάρχει σε αφθονία στην ελλ. κοινωνία είναι σπουδές. Οι σπουδές δεν ταυτίζονται ούτε με παιδεία, ούτε με μόρφωση. Τα ελλ. πανεπιστήμια παράγουν σπυδασμένους αμόρφωτους όσο οξύμωρο κι αν ακούγεται αυτό.
      Κι επιπλέον η έννοια της παιδείας στην οποία αναφέρομαι στο ποστ, είναι υπέρτερη της εκπαίδευσης. Παιδεία δεν είναι μόνο η γνώση που θα σου μεταφέρει ένας πανεπιστημιακός δάσκαλος αλλά ΚΑΙ το παραδειγμά του.
      Για να μην αναφερθώ στη παιδεία πριν το Πανεπιστήμιο.

      Στο ότι το κράτος εμποδίζει την ανάπτυξη είμαι ο τελευταίος που θα σου πει όχι. Αλλά το περί κινήτρων είναι πολύ λίγο σαν δικαιολογία: τα τελευταία 20 χρόνια έχουμε δαπανήσει δισεκατομύρια δισεκατομυρίων σε “κίνητρα”. Αρκετά μ’ αυτά τα κίνητρα. Κινητοποιημένους χρειαζόμαστε.

  4. Stelios Sbyrakis

    Στη συλλογιστική μας πρέπει πάντα να ξεχωρίζουμε το αίτιο με το αιτιατό. Σε όλες τις περιπτώσεις ανάπτυξης πάντα υπάρχει ο αγοραστής αυτού που στο οποίο τελικά παρατηρείται το φαινόμενο της ανάπτυξη. Τι θα ήταν οι Άραβες αν κανείς δεν αγόραζε το πετρέλαιο? Τι θα ήταν το Silicon Valley αν δεν αγόραζε αρχικά ο Αμερικάνικος στρατός την τεχνολογία τους? Το αίτιο λοιπόν της ανάπτυξης είναι ο αγοραστής, η ζήτηση… το αιτιατό της ζήτησης είναι η προσφορά, η δημιουργία και τελικά η πώληση. Η επανάληψη του κύκλου θα απαιτήσει την επένδυση σε πόρους που θα βελτιώσουν από την πλευρά του πωλητή τον κύκλο ζήτησης / προσφοράς, ιδού η ανάπτυξη!

    Η σωστή ερώτηση λοιπόν είναι πως θα δημιουργήσουμε ζήτηση για αυτά που πιστεύουμε ότι μπορούμε να προσφέρουμε ανταγωνιστικά (καλύτερα ή φθηνότερα, ή και τα δύο) σε παγκόσμιο επίπεδο?

    Όλα τα υπόλοιπα έπονται…

    1. Nikos Anagnostou Post author

      Δεν είναι τόσο απλά, ούτε τόσο γραμμικά τα πράγματα Στέλιο. Στο παράδειγμα σου, ας πούμε, οι αγοραστές πετρελαίου εμφανίστηκαν επειδή ένας μηχανικός έφτιαξε μηχανές εσωτερικής καύσης που υποκατέστησαν τις ατμομηχανές που υπεκατέστησαν το έργο των υποζυγίων ή των ανθρώπων κτλ. Η ανακάλυψη είναι αυτή που διαμορφώνει τις συνθήκες για να υπάρξει μια νέα αγορά. Ακόμα κι αν αυτή η ανακάλυψη αφορά το να βρεις … που υπάρχουν αγοραστές. Και στην ανακάλυψη παίζει καταλυτικό ρόλο η παιδεία.

  5. Stelios Sbyrakis

    Εννοείται πως δεν είναι απλά, αλλιώς θα είχαν λυθεί κιόλας… Συμφωνώ για το θέμα της παιδείας, δεν είναι όμως το μείζον εφόσον οι τομείς ανάπτυξης δεν αφορούν π.χ. πετρέλαιο. Σίγουρα είναι μείζον για οτιδήποτε αφορά υπηρεσίες, συμπεριλαμβανομένου και του τουρισμού.

    Σχετικά με την κρατική παρέμβαση ως προς την ανάπτυξη, σίγουρα είναι ένα τεράστιο θέμα και αυτό δεν έχει να κάνει με το πόσο σωστές ή λάθος είναι οι άμεσες παρεμβάσεις, π.χ. κίνητρα ανάπτυξης, αλλά κυρίως με τις έμεσες παρεμβάσεις. Εκτός των προφανών (πολυνομία, φορολογία, κλπ που ισχύουν στην Ελλάδα) οι προμήθειες / έργα των κρατών είναι ίσως οι μεγαλύτερες παρεμβάσεις που γίνονται στις αγορές, κατευθύνοντας τη ζήτηση άρα και την ανάπτυξη. Πριν με βαφτίσεις κόκκινο, υπάρχουν θετικά παραδείγματα τέτοιων παρεμβάσεων π.χ. το πρόγραμμα Apollo της NASA το οποίο με ένα κόστος της τάξης των 150δισ€ σημερινά, γύρισε τεράστια ανάπτυξη στην αγορά (π.χ. σύστημα GPS). Αντίστοιχα παραδείγματα είναι το CERN, η τυποποίηση του GSM, κλπ.

    Το πρόβλημα που εμένα απασχολεί είναι ότι κανείς “ηγέτης” μας δεν έχει πει μια αντίστοιχη φράση με αυτή του Κέννεντυ:

    “I believe we possess all the resources and talents necessary. But the facts of the matter are that we have never made the national decisions or marshaled the national resources required for such leadership. We have never specified long-range goals on an urgent time schedule, or managed our resources and our time so as to insure their fulfillment.”

    http://www.nasa.gov/vision/space/features/jfk_speech_text.html

    Έστω και αν από πίσω παιζόταν το παιχνίδι του ψυχρού πολέμου…

  6. eleni

    Για να δημιουργήσεις κάτι από την αρχή πρέπει να έχεις λάβει την απαιτούμενη παιδεία και γνώσεις. Ίσως αυτό είναι λίγο δύσκολο στην Ελλάδα. Αλλά εννοείται πως υπάρχουν και εξαιρέσεις .

  7. kostas milonas

    Για να δούμε ανάπτυξη στην Ελλάδα πρέπει να φύγει όλο το σάπιο σύστημα που είναι κατά της ανάπτυξης, να μπουν αξιοκρατικά αξιόλογοι άνθρωποι σε καίρια πόστα και να υπάρχει σοβαρός έλεγχος σε όλους τους τομείς. Αλλιώς στριφογυρνάμε γύρω από τον εαυτό μας…

Comments are closed.