Πόσο καιρό χρειάζεται μια ιδιοφυϊα ν’ ανθίσει;

Διαβάζοντας χτες ένα παλιό άρθρο για το πως ν’ αναθρέψεις μια ιδιοφυΐαάρχισα να σκέφτομαι το κατά πόσο υπάρχει θέμα χρόνου στο πότε θα εμφανιστεί μια ιδιοφυΐα. Μπορεί, ας πούμε, ν’ αργήσει 20, 30, 40 ή 50 χρόνια; Μπορεί να λάμψει όταν κάποιος έχει πατήσει τα εξήντα; Τα εβδομήντα ή ακόμα παραπάνω;

Η πρώτη σκέψη που κάνει κανείς είναι πως όχι, κι αυτό γιατί μπαίνει σε λειτουργία το availability bias που όταν διερωτώμαστε για ένα θέμα, αυτό που μας έρχεται πρώτο στο νού, είναι ότι είναι πιο διαθέσιμο από αναμνήσεις. Κι η μνήμη μας, αν δεν ζούμε σαν ερημίτες, έχει κατακλυστεί από ιστορίες προικισμένων παιδιών ή λαμπρών νέων. Καλλιτεχνών, επιστημόνων, ιδίως μαθηματικών, και, τελευταία, επιχειρηματιών.

Ποιός, αλήθεια, δε θα φέρει στο νου του το Μότσαρτ να παίζει πιάνο σαν βιρτουόζος από τα 4; Ή για να το φέρουμε κοντά μας, το Σγούρο και τον Καβάκο;

Κι άλλα, λιγότερο γνωστά, παραδείγματα, όπως:

  • του Γκάους που στο δημοτικό, σε ηλικία 8 ετών, λύνει σε δευτερόλεπτα το πρόβλημα που τους έχει βάλει ο δάσκαλος “Πόσο είναι το άρθροισμα των αριθμών από το 1 ως το 100”.
  • του Γκαλουά, που θεμελίωσε τη θεωρία ομάδων πριν τον πρόωρο θάνατο του στα 21!
  • του Αϊνστάιν που δημοσιεύει το 1905, το λεγόμενο annus mirabilis, όντας 26 χρονών δημοσιεύει, όχι μια, αλλά τέσσερεις, θεωρίες (φωτοηλεκτρικό φαινόμενο, για την κίνηση Brown, την ειδική θεωρία της σχετικότητας, την ισοδυναμία ενέργειας — μάζας) που αλλάζουν κυριολεκτικά την πορεία της φυσικής.

Στα μαθηματικά, ειδικά, αν κάποιος έχει περάσει τα τριάντα, δεν αναμένεται να κάνει μεγάλη συμβολή στην επιστήμη του, το δε ανώτατο βραβείο των μαθηματικών (Fields metal) δίνεται μόνο για ηλικίες κάτω των 40.

Κι ενώ φαίνεται πως ιδιοφυϊα και νεότητα πάνε χέρι χέρι, αν εμβαθύνει λίγο κανείς βρίσκει πολλά παραδείγματα late geniuses, ανθρώπων, δηλαδή,που έλαμψαν σε μεγάλη ηλικία, όπως ο Θερβάντες που έγραψε τον Δον Κιχώτη όταν κόντευε τα 60, ή ο Γκωγκέν, που η μεγάλη του παραγωγή γίνεται μετά τα 50.

Ψάχνοντας να βρω αν υπάρχει καμιά εξήγηση για το φαινόμενο, έπεσα πάνω στον οικονομολόγο David Galenson, που ερευνώντας συσχετίσεις μεταξύ τιμών έργων τέχνης και ηλικιών καλλιτεχνών, διαμόρφωσε μια πολύ ενδιαφέρουσα θεωρία για τους τύπους ιδιοφυΐας.

Στο βιβλίο “Old Master and Young Geniouses”, o Galenson ισχυρίζεται ότι υπάρχουν δύο τύποι ιδιοφυΐας: η εννοιολογική (conceptual) κι η πειραματιστική (experimentalist). Οι νεαρές ιδιοφυΐες είναι κυρίως του πρώτου τύπου, ενώ οι ώριμοι δάσκαλοι είναι του δεύτερου. Κι ακριβώς αυτό εξηγεί και τη διαφορά του χρόνου εμφάνισης της ιδιοφυΐας: ο μακροχρόνιος πειραματισμός, η εμπειριστική προσέγγιση προς ένα στόχο, που δεν είναι σαφής ή εκ των προτέρων τεθείσα, προφανώς παίρνει πολύ χρόνο. Αντίθετα, οι νεαρές ιδιοφυΐες ξέρουν καλά προς τα που θέλουν να κατευθυνθούν κι ο τρόπος που εργάζονται προς αυτό, μοιάζει με την παραγωγική μέθοδο της λογικής, που εξάγει τα συμπεράσματα από μια μικρή ομάδα αρχών.

Οι πειραματιστές δουλεύουν επαγωγικά. Πρέπει να συσσωρεύσουν πολύ εμπειρία, να κάνουν πολλές δοκιμές και λάθη, κι εντωμεταξύ, πρέπει και να ζήσουν, γι αυτό περισπώνται και σε βιοποριστικές απασχολήσεις, λίγο πολύ άσχετες με την κύρια επιδίωξη τους.

Αν σας κίνησα το ενδιαφέρον, ακούστε αυτό το podcast που ανακάλυψα τυχαία. O Galenson αναπτυσει επί 20 λεπτά τη θεωρία του, μιλώντας για το θέμα που κυρίως τον ενδιαφέρει, τους ζωγράφους, αλλά με αναφορές και σ’ άλλα πεδία. Ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα είναι η κρίση του για το δίδυμο Steve Jobs, Steve Wozniak.

Πάντως, όσο κι αν προσπάθησα, δεν μπόρεσα να σκεφτώ κανενός είδους ιδιοφυΐα, με μεγάλης ακτινοβολίας έργο, που να έχει περάσει τα εβδομήντα. Φαίνεται ότι ακόμα κι η ιδιοφυΐα κάποια στιγμή συνταξιοδοτείται.