Ελλάδα – Τουρκία: μια σύγκριση (πρώτο μέρος)

Η ευρύτερη περιοχή Ελλάδας – Τουρκίας

Σε προηγούμενη ανάρτηση είχα εκδηλώσει την ανησυχία ότι οι παγκόσμιες γεωπολιτικές ανακατατάξεις οδηγούν την περιοχή μας σε μεγαλύτερη αστάθεια και συνεπώς πρέπει ν’ αναμένουμε οι σχέσεις μας με το μεγάλο μας γείτονα στ’ ανατολικά,  ότι μπορεί να μπουν σε περίοδο έντασης με απρόβλεπτες συνέπειες.

Τα τελευταία 20 χρόνια  η ψαλίδα στη διαφορά ισχύος μεταξύ Ελλάδος και Τουρκίας, άνοιξε πολύ υπέρ της γείτονος κι αυτό αποτυπώνεται σε μια σειρά από δείκτες που θα παρουσιάσω σε επόμενη ανάρτηση.

Πριν από τους δείκτες, θα επιχειρήσω μια σύντομη σύνοψη των γεωπολιτικών στρατηγικών επιλογών της Τουρκίας και της Ελλάδας, γιατί διαφωτίζουν κάποιους από τους επιλεγμένους δείκτες (όπως το δείκτη οικονομικής πολυπλοκότητας).

Τα τελευταία 40 χρόνια η Τουρκία έχει εκδηλώσει κι υιοθετήσει, και θεωρητικά και στην πράξη, τρεις μεταξύ τους όχι πολύ συμβατές στρατηγικές:

  • την ευρωπαϊκή, που μπορεί να θεωρηθεί σαν συνέχεια του Κεμαλισμού, και που θέλει την Τουρκία να είναι ένα δυτικό, κοσμικό κράτος με επιδίωξη να ενταχθεί στην Ευρωπαϊκή Ένωση.  Η πολιτική αυτή παρότι έχει εκφραστεί από πολύ νωρίς, και παρότι έχει λάβει διαβεβαιώσεις από Ευρωπαϊκής πλευράς για την ευόδωσή της, έχει εγκαταλειφθεί γιατί αφενός η Ευρώπη ποτέ δεν έβλεπε σοβαρά μια τέτοια ένταξη αλλά και γιατί με την άνοδο του Ερντογάν η θρησκευτική (μουσουλμανική) όψη της Τουρκικής κοινωνίας αναδύθηκε από τη λήθη κι έγινε κυρίαρχη.
  • την τουρκοκεντρική, που πάει πίσω στον Εμβέρ Πασά, νεότουρκο, γερμανόφιλο, ορχηστρωτή της γενοκτονίας των Αρμενίων, και κύριο αντίπαλο του Κεμάλ Ατατούρκ. Η άποψη αυτή βλέπει την Τουρκία σαν ασιατικό κράτος, στραμμένο προς Ανατολάς, ηγέτη των περιοχών που ζουν οι μεγάλες ομάδες Τουρκογενών (Αζερμπαϊζάν, Ουζμπεκιστάν, Καζακστάν Τουρκμενιστάν κτλ) κι όπου υπάρχουν τα τεράστια αποθέματα πετρελαίου και φυσικού αερίου. Κατά την άποψη μου αυτή είναι κι η πιο φιλόδοξη στρατηγική της Τουρκίας γιατί αφορά ένα τεράστιο και πολύτιμο χώρο στο κέντρο της Ευρασίας. Είναι όμως κι η στρατηγική που θα συναντήσει τη μεγαλύτερη αντιπαλότητα, καθώς για τον κεντρασιατικό χώρο ενδιαφέρονται η Ρωσία, η Περσία κι η Κίνα, χώρες που συνορεύουν με την περιοχή από Βορρά, Νότο κι Ανατολή αντίστοιχα.
  • την μουσουλμανική, που έχει εκφραστεί γραπτά από τον πρώην πρωθυπουργό της Τουρκίας Αχμέτ Νταβούτογλου, στο βιβλίο του “Στρατηγικό βάθος“. Ο Νταβούτογλου σκέφτεται με νεοθωμανικούς όρους κι οραματίζεται την ανασύσταση μια μουσουλμανικής κυρίαρχης δύναμης, της Τουρκίας, πίσω από την οποία θα συντάσονται τα κράτη που αποτελούσαν μέρος της πάλαι ποτέ Οθωμανικής αυτοκρατορίας. Μέχρι την απομάκρυνση του Νταβούτογλου από την κυβέρνηση Ερντογάν, αυτή ήταν κι η πολιτική που ακολούθησε η Τουρκία, συντασόμμενη περισσότερο με μουσουλμανικές ομάδες παρά κράτη, όπως τους Αδελφούς Μουσουλμάνους στην Αίγυπτο κτλ,  με μάλλον άσχημα αποτελέσματα.

Από τις παραπάνω στρατηγικές η πιο ευνοϊκή κι επιθυμητή από την Ελλάδα θα ήταν η πρώτη, καθώς μια Τουρκία μέσα στην ΕΕ, θ’ “αφοπλιζόταν” θεσμικά αλλά και θα έχανε σταδιακά την διάθεση για γεωπολιτικούς τυχοδιωκτισμούς. Είναι όμως αυτή με τη μικρότερη πιθανότητα. Γιατί οι γεωπολιτικές φιλοδοξίες έχουν μια παράδοξη αντοχή στο χρόνο, αντοχή  που οφείλεται  σε γεωγραφικούς και ιστορικούς όρους και τείνει να είναι ανεξάρτητη από πολιτικά συστήματα ή πρόσκαιρες μεταβολές στις επιδιώξεις ενός έθνους.

Η Τουρκία κατέχει, δια του ελέγχου των Δαρδανελίων,  μια ζηλευτή στρατηγική θέση που την κάνει σημαντικό σύμμαχο στο μεγάλο γεωπολιτικό παιχνίδι μεταξύ ΗΠΑ και Ρωσίας. Συγκεκριμένα, η κάθοδος της Ρωσίας στις θερμές θάλασσες περνάει κι εξαρτάται από την Τουρκία. Γι αυτό κι ο Zbigniew Brzezinsky την θεωρεί pivotal state (κομβικό κράτος) στην μεγάλη σκακιέρα του παγκόσμιου γεωπολιτικού ανταγωνισμού.

Maritime traffic in the Mediterranean region also showing the transiting shipping routes e.g. from the Black Sea and Suez Canal to northern Europe (source: Gašper Zupančič and Leon Gosar, Institute for Water of Republic of Slovenia).

Η στρατηγική θέση της Τουρκίας της δίνει περιθώρια εξωτερικής πολιτικής που η Ελλάδα δεν διαθέτει. Συγκεκριμένα, μπορεί να παίζει και τον φίλο της Ρωσίας και το σύμμαχο των ΗΠΑ, ν’ αλλάζει το βάρος αυτών των σχέσεων κατά την επιδίωξη της στιγμής, και να εκμαιεύει χάρες και βοήθεια.

Αυτό το επαμφοτερίζον παιχνίδι, παρότι ξεκίνησε με την προσέγγιση του Ατατούρκ με τη Σοβιετική Ένωση, μετά την ένταξη της Τουρκίας στο ΝΑΤΟ, είχε για πολύ καιρό αδρανοποιηθεί Έγινε πάλι εφικτό μόνο πρόσφατα μετά την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης, τη μεγένθυση της Τουρκίας και την ανάληψη της εξουσίας από τον Ερντογάν.

Η Ελλάδα δεν έχει το ίδιο γεωγραφικό στρατηγικό πλεονέκτημα με την Τουρκία. Δεν έχει καν ανάλογο μέγεθος. Είναι μια χώρα ορεινή και νησιωτική πράγμα που κάνει την εσωτερική της ενότητα δύσκολη και την ισχυροποίηση μια κεντρικής εξουσίας προβληματική.

Η όλη γεωπολιτική αξία της Ελλάδας είναι το Αιγαίο, σαν επέκταση των Δαρδανελίων και σαν θάλασσα που, με τόσα νησιά, μπορεί να ελέγχεται αποτελεσματικά.

Οι γεωπολιτικές στρατηγικές της Ελλάδας είναι αντίστοιχα τρεις, κι είναι κι αυτές αρκετά παλιές. Έχουν μια αναλογία με τα τρία πρώτα μεγάλα κόμματα της νεώτερης Ελλάδας, το φιλοΑγγλικό, το φιλοΓαλλικό και το φιλοΡωσικό.

Οι στρατηγικές αυτές είναι:

  • Της ορθοδοξίας: ιστορικά η παλαιότερη, που βλέπει την Ελλάδα σαν συνέχεια του Βυζαντίου και τα ορθόδοξα έθνη σαν τους φυσικούς συμμάχους της. Κάτι που δεν είναι αδικαιολόγητο δεδομένης της σημασίας που είχαν για τη γέννεση του έθνους οι Ρωσο-τουρκικοί πόλεμοι (βλέπε συνθήκη Κιουτσούκ Καϊναρτζή).  Με σύγχρονους όρους είναι η Ελλάδα ν’ ακολουθεί το άρμα της Ρωσίας. Η πολιτική της Μεγάλης Ελλάδας, μπορεί μεν να μην υποστηρίχτηκε από τη Ρωσία, αλλά ήταν μέρος αυτής της στρατηγικής, μιας κι επιδίωκε την ανάκτηση εδαφών που στην ουσία συνιστούσαν το Βυζάντιο.
  • Τη θαλασσινή: αυτή είναι μια στρατηγική που μάλλον μας προέκυψε τυχαία, όταν η Βρετανική Αυτοκρατορία προβλέποντας την πτώση της Οθωμανικής, διείδε ένα ρόλο για την Ελλάδα και την Κύπρο για τον έλεγχο της κρίσιμης διαδρομής προς τη διώρυγα του Σουέζ και βέβαια το δρόμο προς τον Εύξεινο πόντο. Μετά τον δεύτερο παγκόσμιο, τη θέση της Βρετανίας πήραν οι ΗΠΑ κι η εγκατάσταση των βάσεων τους στο Ελληνικό έδαφος, όπως κι οι επισκέψεις του 6ου στόλου μέχρι την δεκαετία του ’80 είναι η καλύτερη υπενθύμιση της. Σ’ αυτή τη στρατηγική,η Ελλάδα παίζει βασικά το χαρτί των θαλάσσιων δρόμων, επιδιώκει την προστασία ενός μεγάλου γεωπολιτικού παράγοντα (ΗΠΑ) και προσπαθεί να λάβει τα ανάλογα ανταλλάγματα.
  • Την ευρωπαϊκή που έχει την αρχή της κάπου στα οράματα του Ναπολέοντα για μια ενωμένη υπό την Γαλλία Ευρώπη και που σήμερα έχει κληρονομήσει το δίδυμο Γαλλία Γερμανία. Σ’ αυτήν η Ελλάδα είναι μέρος του ευρύτερου ευρωπαϊκού χώρου και συνδέεται μαζί του με τον πολιτισμικό δεσμό της αρχαιότητας κι όχι του Βυζαντίου.

Υπάρχει και μια τέταρτη στρατηγική που λίγοι παίρνουν σοβαρά, και που έχει εκφραστεί παλαιότερα από τον πατέρα του ελληνικού εθνικισμού, τον Ίωνα Δραγούμη και πιο πρόσφατα από τον Δημήτρη Κιτσίκη: η σύμπραξη Ελλάδας Τουρκίας μέχρι του να συμπήξουν Συνομοσπονδία.

Καμιά από της παραπάνω στρατηγικές δεν δίνει στην Ελλάδα ένα όραμα για κάποιο ηγετικό ρόλο, ούτε εγείρουν κάποιες αντίστοιχες φιλοδοξίες. Είναι καθαρά αμυντικές στρατηγικές και δεδομένης της (αν)ισορροπίας ισχύος στην περιοχή, δεν θα μπορούσαν να είναι και τίποτ’ άλλο.

Προφανώς η Ελλάδα έχει επιλέξει την ευρωπαϊκή στρατηγική και σωστά. Η Ρωσία, παρότι εγγύτερη πολιτιστικά, δεν έχει ούτε οικονομική δύναμη, ούτε διάθεση να την χτίσει. Συμπλέοντας μαζί της μπορεί να κερδίζαμε κάτι στο στρατιωτικό πεδίο αλλά το πιθανότερο είναι ότι θα μπαίναμε στο μάτι του κυκλώνα καθώς θ’ ανατρέπαμε μια ισορροπία αιώνων, δίνοντας διέξοδο στη Ρωσία προς τη Μεσόγειο.

Η δε θαλασσινή στρατηγική έχει ατονήσει από τη στιγμή που έπαψε να υφίσταται Σοβιετική Ένωση κι ενόσω δεν έχει ακόμα σταθεί στη θέση της η Ρωσία.

Ο λόγος που εξέθεσα τις παραπάνω στρατηγικές  (αρκετά απλουστευτικά είν’ η αλήθεια) είναι γιατί ρίχνουν φως στο τι μέσα απαιτεί η επιδίωξη της καθεμίας. Τα μέσα αυτά διαφαίνονται αν δεν αποτειπώνονται στους δείκτες που θα παρουσιαστούν στην επόμενη ανάρτηση.