Category Archives: Διάφορα

Αναζητώντας την πολιτική του μέλλοντος

Από μια συζήτηση στο facebook με τον Σπύρο Δοξιάδη, πήρα αφορμή κι ενέργεια να γράψω μερικές σκέψεις για το ποιά μπορεί ή πρέπει να είναι η Πολιτική του μέλλοντος, τόσο σε παγκόσμια κλίμακα όσο και στα στενά εθνικά μας πλαίσια.

Προφανώς το θέμα είναι δυσανάλογα μεγάλο για τις δυνάμεις μου κι ούτε ισχυρίζομαι ότι το κατέχω, ούτε ότι νοιώθω βεβαιότητα για τις όποιες απαντήσεις θα επιχειρήσω να δώσω.

Περισσότερο θα πρέπει να ειδωθεί σαν μια αφορμή για διάλογο που στην καλύτερη περίπτωση θα αποκαλύψει και θα διαμορφώσει νέες χρήσιμες ιδέες, και στη χειρότερη θα διορθώσει και θα ξεκαθαρίσει τη σκέψη του γράφοντος.

Χωρίς άλλες περιστροφές λοιπόν  θέτω τα προς εξέταση ζητήματα τα οποία θα τα διατυπώσω με μορφή κάπως αξιωματική, αν και στην εκδίπλωση τους, σε μετέπειτα άρθρα,  θα επιχειρήσω να τα δικαιολογήσω σε κάποιο βαθμό.

  1. Η φάση της ανάπτυξης της επιστήμης και της τεχνολογίας που διανύουμε, η διαμόρφωση της παραγωγικής διαδικασίας κάτω από την επιρροή τους και  οι συνθήκες που έχουν ήδη επιβάλει αλλά, κυρίως, που θα επιφέρουν αύριο, θέτουν υπαρξιακούς κινδύνους για την ανθρώπινη κοινωνία και ζωή όπως την ξέρουμε. Ενδεικτικά αναφέρω τον κίνδυνο της υποκατάστασης της ανθώπινης εργασίας από την εργασία μηχανών, είτε σε white collar jobs (υποκατάσταση από Τεχνητή Νοημοσύνη), είτε σε blue collar jobs (υποκατάσταση από ρομπότ). Οι επιπτώσεις αυτής της τεχνολογικής αλλαγής θα είναι πολλαπλάσιες αυτού που παρατηρούμε σήμερα και που έχει ήδη συνεγείρει αντιδρούσες δυνάμεις: την μετατόπιση δηλαδή της παραγωγής προς την Άπω Ανατολή, την σμίκρυνση της μεσαίας τάξης, την διασύνδεση των χρηματοοικονομικών συστημάτων με ότι κινδύνουν ελλοχεύουν σ’ αυτό και την μετακίνηση πληθυσμών λόγω πολέμων ή ανέχειας, από τις φτωχότερες  προς τις πλούσιες χώρες.
  2. Δεν έχουν αναφανεί ακόμα οι δυνάμεις που θα προτείνουν ικανοποιητικές απαντήσεις γι τις νέες συνθήκες.
  3. Αντίθετα, με τη μορφή του λαϊκισμού, που φαίνεται να φουσκώνει σαν κύμα και διαπερνά οριζόντια όλο το πολιτικό φάσμα, κυρίως στις δυτικές χώρες, επιχειρείται μια αναδίπλωση και μια στροφή προς το παρελθόν, σε σχήματα που υπόσχονται μια απάντηση στα τρέχοντα προβλήματα, αλλά που αδυνατούν όμως να συλλάβουν τα επερχόμενα στο μέγεθος και σ’ όλη τους την κρισιμότητα. Η αναδίπλωση αυτή οδηγεί στην νέα πολιτική αντίθεση μεταξύ του εθνικισμού και της παγκοσμιοποίησης. Η λογική του λαϊκισμού είναι απλή: είναι οι παγκόσμιες διασυνδέσεις που μας έφεραν στην παρούσα κατάσταση, άρα, αν τις περιορίσουμε ή τις κόψουμε και τελείως, θα γυρίσουμε στην καλή εποχή που όλα δούλευαν ρολόι. Αυτά, επαναλαμβάνω, για τη Δύση. Γιατί για άλλες χώρες η παγκοσμιοποίηση έχει σημάνει αύξηση του πλούτου τους, του βιοτικού τους επιπέδου και του γεωπολιτικού εκτοπίσματος (βλέπε Κίνα).
  4. Η αναδίπλωση αυτή είναι κυρίως ενστικτώδης, εδράζεται σε αντανακλαστικά που έχουν συνοδεύσει το ανθρώπινο είδος από την αρχή της ιστορίας του και που αξιοποιούν  το συνεκτικό στοιχείο των μεγάλων κοινωνικών ομάδων: τους συλλογικούς μύθους. Ασπάζομαι εδώ την ανάλυση του Χαράρι για το θέμα, που βλέπει τις συλλογικές ιστορίες, τις αφηρημένες αυτές οντότητες, είτε πρόκειται για θρησκείες, είτε  πρόκειται για έθνη, εταιρείες, θεσμούς κλπ σαν το βασικό συνεκτικό στοιχείο που επιτρέπει να οργανώνονται και να συνεργάζονται οι άνθρωποι σε μεγάλους αριθμούς.
  5. Σ’ αυτό το πλαίσιο τα λαϊκιστικά κινήματα έχουν ένα πλεονέκτημα: χρησιμοποιούν καλά τις συλλογικές αφηγήσεις, κυρίως ανακαλώντας και στρατολογώντας σχήματα που έχουν δουλέψει αποτελεσματικά στο παρελθόν (= έθνος, πολιτιστική ομάδα κτλ).
  6. Αντίθετα, πολιτικές θεωρίες πιο αφηρημένες, όπως ο κλασσικός φιλελευθερισμός ή ο παραδοσιακός αριστερός διεθνισμός, αλλά κι η ίδια η εγκυρότητα της επιστήμης και η χρησιμότητα της τεχνολογίας χάνουν έδαφος στις αντιλήψεις του κόσμου, αντιμετωπίζονται με καχυποψία ή και με σαφή εχθρότητα, δυσανάλογη με το τι αντιπροσωπεύουν στην πραγματικότητα. Κι αυτό γιατί δεν αρθρώνονται  μέσα απόικανοποιητικά συλλογικά αφηγήματα.
  7. Το διακύβευμα λοιπόν για την χάραξη μιας όποιας νέας πολιτικής είναι πως να απαντήσει με τεχνοκρατικές μεν διαδικασίες στα προβλήματα που προαναφέραμε  αλλά έχοντας πρώτα διαμορφώσει ένα νέο συλλογικό αφήγημα, που να φαίνεται πειστικότερο και δελεαστικότερο από τα σχήματα του παρελθόντος, που θα θέτει τις αξίες και θα ανοίγει το δρόμο στην τεχνοκρατική αντιμετώπιση.
  8. Η έκθεση θέσεων και ιδεών που θα ακολουθήσει δεν είναι ουδέτερη. Στην αντιπαράθεση, παίρνω σαφώς θέση υπέρ της παγκοσμιοποίησης, για ένα και μόνο λόγο: τα προβλήματα που επικαλέστηκα στο σημείο 1 αλλά δεν έχω αναπτύξει ικανοποιητικά ακόμα, μπορούν να λυθούν μόνο σε παγκόσμιο επίπεδο.
  9. Με αυτό το πλαίσιο σαν δεδομένο, ποιά μπορεί να είναι η ενδεδειγμένη πολιτική για τη χώρας μας; Θα έπρεπε να ρωτάω ποιός θα είναι ο ρόλος της χώρας μας στις κατακλυσμιαίες αλλαγές που έρχονται, αλλά δυστυχώς, είμαστε μακρυά από το να το σκεφτόμαστε ακόμα, λόγω της οκταετούς μας καθήλωσης σε μια άγονη προσπάθεια επίλυσης της κρίσης μας (που πλέον δεν επιδέχεται επιθετικό προσδιορισμό οικονομική, πολιτική ή άλλη, γιατί πια έχει πάρει γενικευμένη μορφή). Προς το παρόν πρέπει να περιοριστούμε σε μια ανάλυση τακτικών ελιγμών που θα μας οδηγήσουν σε σταθερότερα νερά και θα μας δώσουν ίσως μια άνεση χρόνου να σκεφτούμε και να αποφασίσουμε την εθνική στρατηγική.
  10. Η απάντηση που θα επιχειρήσω να δώσω εδράζεται σε δύο πυλώνες:
    • Η όποια πολιτική απόκριση στην πρόκληση του λαϊκισμού, τόσο σε παγκόσμιο όσο και σε εγχώριο επίπεδο, πρέπει να διαθέτει ανάλογη συνεκτικότητα μ’ αυτή του λαϊκισμού, να διαπερνά δηλαδή διάφορους αντίπαλους παραδοσιακούς χώρους και να τους συσπειρώνει ως προς μερικά βασικά ζητήματα, όπως ο λαϊκισμός συσπειρώνει αριστερούς και δεξιούς λαϊκιστές γύρω από το έθνος. Η εύρεση ενός τέτοιο οριζόντιου άξονα θα πρέπει να επιτρέπει στις παραδοσιακές πολιτικές ιδεολογίες  να αναπτύξουν τις διαφορετικές προτάσεις τους στα πλαίσια του. Θα διαμορφώνεται έτσι μια, ρητή ή άρρητη, στρατηγική συναίνεσης σε βασικά ζητήματα που θα επιτρέπει όμως την υγιή πολιτική αντιπαράθεση σε άλλα καίρια ή μη.
    • Επειδή τα συλλογικά αφηγήματα, και κατά συνέπεια οι ανθρώπινοι πολιτισμοί, δημιουργούνται με πολύ αργούς ρυθμούς κι αλλάζουν με ακόμα αργότερους, δεν είναι ρεαλιστικό να πιστεύουμε ότι μπορούμε να φτιάξουμε ένα νέο συλλογικό αφήγημα εκ του μηδενός. Πρέπει να επιστρατεύσουμε τα υπάρχοντα προς ένα νέο σκοπό. Εδώ τα νερά είναι θολά, αλλά υπάρχουν ιστορικά παραδείγματα. Το σίγουρο είναι ότι ένα νέο αφήγημα πρέπει να συνεγείρει έναν ενάρετο κύκλο που θα προάγει το μήνυμα του, γεννώντας με αυξανόμενο ρυθμό άρθρα, συζητήσεις, βιβλία, τέχνη, και βέβαια πολιτική, που θα το εκφράζουν και θα το διαδίδουν.

Σε επόμενα ποστ, θα προσπαθήσω να ξεκαθαρίσω λίγο περισσότερο τα κάπως αφηρημένα προλεχθέντα, και, κυρίως, να διατυπώσω απαντήσεις.

 

 

Εκλογές Σεπτεμβρίου 2015: 2η βδομάδα δημοσκοπήσεων

Αν υπάρχει ένα συμπέρασμα που να βγαίνει από τη σύγκριση των δημοσκοπήσεων της πρώτης βδομάδας του Σεπτεμβρίου προς την τελευταία του Αυγούστου είναι το κλείσιμο της ψαλίδας ΣΥΡΙΖΑ ΝΔ με πτώση του πρώτου κι άνοδο της δεύτερης.

Η άνοδος αυτή θα πρέπει ν’ αποδοθεί σε κίνηση ταχτικής των ψηφοφόρων του Ποταμιού οι οποίοι εμφανίζονται να μειώνονται. Ο λόγος είναι προφανής: το κυνήγι των 50 εδρών του εκλογικού μπόνους.

Μια άλλη παρατήρηση είναι η σχετική μείωση της ΛΑΕ κι η άνοδος του ΠΑΣΟΚ που θα μπορούσε ν΄ αποδοθεί στην απόφαση του ΚΙΔΗΣΟ να μην κατέβει στις εκλογές

Γενικά, όλες οι δημοσκοπήσεις κινούνται στα ίδια νούμερα με μικρές αποκλίσεις, μ’ εξαίρεση της Bridging Europe η οποία, όπως και την προηγούμενη βδομάδα, δείχνει μια μεγάλη διαφορά ΣΥΡΙΖΑ ΝΔ, υπέρ του ΣΥΡΙΖΑ. Είναι αυτή η δημοσκόπηση που φέρνει τη διαφορά των δύο πρώτων σε μια μονάδα. Χωρίς αυτήν θα είχαμε σχεδόν ίσα ποσοστά (απόκλιση δεύτερου δεκαδικού).

Η εκτίμηση για το εκλογικό αποτέλεσμα της 1ης εβδομάδας του Σεπτεμβρίου σχηματίστηκε σαν μέσος όρος των παρακάτω δημοσκοπήσεων:

  1. Pulse/Action24
  2. Alco/Newsit
  3. GPO/Mega
  4. Μετρον/Παραπολιτικά
  5. ΠαΜακ/Σκάι
  6. MRB/Star
  7. Bridging Europe
  8. To the point/Μακεδονία
  9. Καπα Research/Βήμα
  10. Pulse/pontiki

Η αναποφάσιστοι κατανέμονται αναλογικά πράγμα που δεν είναι σωστό αλλά δεν διαθέτω και κάποιο καλύτερο μοντέλο για πρόβλεψη. Αν πρόκειται να υπάρξει μια έκπληξη, απ’ αυτούς θα προέλθει βέβαια.

Screenshot 2015-09-07 22.25.07

 

 

Εκλογές Σεπτεμβρίου 2015: μια πρώτη εκτίμηση

Όχι, δεν αποφάσισα να γίνω εκλογολόγος. Αλλά από τη μια η παταγώδης αποτυχία της πρόβλεψης του αποτελέσματος του πρόσφατου δημοψηφίσματος κι από την άλλη η ενασχόληση μου με τη στατιστική το χειμώνα που μας πέρασε, κι  ένα βιβλίο που διάβαζα αυτές τις μέρες (το  The Signal and the Noise του Nate Silver) με παρακίνησαν να ρίξω μια πιο προσεκτική ματιά απ’ ότι συνήθως στις εκλογικές προβλέψεις.

Πήρα, λοιπόν, ότι δημοσκόπηση κυκλοφόρησε την περασμένη εβδομάδα, μετέτρεψα σε εκτίμηση εκλογικού αποτελέσματος την πρόθεση ψήφου (όπου αυτό δεν δημοσιευόταν)  κι έβγαλα των μέσο όρο των εκτιμήσεων.

Οι δημοσκοπήσεις ήταν οι ακόλουθες:

  1. Παν.Μακεδονίας/ΣΚΑΪ
  2. MRB/Αγορά
  3. Μetron/Real News
  4. Prorata/ΕφΣυν
  5. Bridging Europe/Αυγή
  6. MARC/Alpha
  7. Bild
  8. Βήμα/KapaResearch
  9. Alco/ΠΘ

Το αποτέλεσμα είναι αυτό που βλέπετε στο παρακάτω γράφημα.

Screenshot 2015-08-31 22.04.05

Σκοπεύω να κάνω το ίδιο και τις άλλες δύο εβδομάδες και να συγκρίνω στο τέλος με το πραγματικό αποτέλεσμα. Ελπίζω  να μπορέσω να βγάλω κάποια συμπεράσματα ως προς το γιατί αποτυγχάνουν ή επιτυγχάνουν οι εκτιμήσεις.

Πάντως η εικόνα ως τώρα δείχνει ότι πάμε για κυβέρνηση συνεργασίας.

Μεταξύ ποιών είναι το θέμα. Κι ίσως το στοίχημα.

(Συ)ζητώντας εξηγήσεις

Από το 2009 ως σήμερα που προσπαθώ κι εγώ όπως όλοι να καταλάβω αυτή την καταστροφική παλίρροια που μας έχει σαρώσει, ανάμεσα στα πολλά που μου έχουν κάνει εντύπωση ξεχωρίζω ως κορυφαίο την παλινδρόμηση στον αταβισμό και την ανορθολογικότητα.

Η ιστορία βέβαια μας διδάσκει ότι κάτι τέτοιο δεν αποτελεί εξαίρεση σε περιόδους κρίσης. Μάλλον είναι ο κανόνας.  Είναι άλλο όμως τον κανόνα αυτό να τον αντιλαμβάνεσαι σαν μια γενική συνισταμένη μέσα από ένα ιστορικό εγχειρίδιο, κι άλλο σαν καθημερινή εμπειρία, ειδικά με ανθρώπους που ξέρεις, γνωρίζεις χρόνια, εκτιμάς για τη διαύγεια της σκέψης τους, και ξαφνικά δεν μπορείς πλέον να καταλάβεις.

Κι όσο αυτό γενικεύεται τόσο περισσότερο αρχίζεις ν’ αμφιβάλεις για τη δική σου διανοητική κατάσταση και κρίση.

Για να ξορκίσω ακριβώς αυτό το φόβο κι αυτή την αμφιβολία, γράφω όσα ακολουθούν, κι όχι γιατί θέλω να νουθετήσω ή να διδάξω κάτι άλλους.

Πάμε από την αρχή λοιπόν. Σ΄ όλες τις συζητήσεις που κάνω κάποια στιγμή αργά ή γρήγορα θα εμφυλλοχωρήσει μια άποψη που προσπαθεί να εξηγήσει καταστάσεις και πράγματα αποδίδοντας τις αιτίες σε σχεδιασμούς κάποιων κέντρων, εντός ή εκτός της χώρας.  Στη δημόσια συζήτηση όσοι δεν υιοθετούν παρόμοιες απόψεις τις λοιδωρούν και τις απορρίπτουν συλλήβδην ως θεωρίες συνομωσίας κάτι που ελάχιστα επηρεάζει αυτούς που τις πιστεύουν και τις επικαλούνται.

Θα προσπαθήσω ν’ ακολουθήσω μια διαφορετική γραμμή αλλά θέτοντας εξαρχής κάποιες αρχές για το πως θα έπρεπε να αντιμετωπίζεται μια “εξήγηση” και μια “θεωρία” αντλώντας τες από το μοναδικό πεδίο ανθρώπινης σκέψης που συζητάει τέτοια θέματα, τη φιλοσοφία και πιο ειδικά, την επιστημολογία.

Πρώτη αρχή, το ξυράφι του Όκκαμ

Ο Όκκαμ ήταν ένας καλόγηρος του μεσαίωνα που διατύπωσε μια πολύ ενδιαφέρουσα αρχή. Σαν τέτοια δεν επιδέχεται απόδειξης, είναι κάτι που είτε το αποδέχεσαι, είτε όχι. Αλλά η αρχή αυτή έχει επηρεάσει αιώνες ανθρώπινης σκέψης κι αναζήτησης κι αν μη τι άλλο, η αποδοχή της καλά κρατεί.

Λέει λοιπόν αυτή η αρχή περίπου το εξής: όταν για την εξήγηση ενός γεγονότος υπάρχουν περισσότερες από μια κι αντικρουόμενες θεωρίες, επιλέγουμε αυτήν με τις λιγότερες υποθέσεις.

Ένα παράδειγμα για να γίνει κατανοητή η αρχή: αν ψάχνουμε να βρούμε γιατί έχει χρεωκοπήσει ένα φίλος μας που είχε το πάθος της χαρτοπαιξίας, το ν’ αποδώσουμε ακριβώς σ’ αυτό το πάθος του τη χρεωκοπία είναι μια εξήγηση με λιγότερες υποθέσεις από μιαν άλλη που λέει ότι τον επιβουλεύονταν κάποιοι που φρόντισαν να του πάνε όλα στραβά. Στη δεύτερη περίπτωση έχουμε περισσότερες από μια υποθέσεις: ότι υπάρχει μια ομάδα κάποιων που τον επιβουλεύονται, ότι αποφασίζουν να καταστρώσουν ένα σχέδιο για να τον καταστρέψουν, ότι χρησιμοποιούν χ μεθόδους για να φέρουν το σχέδιο σε πέρας, κι ότι δεν γίνονται αντιληπτοί και το καταφέρνουν.

Προσέξτε εδώ ένα λεπτό σημείο: η πρώτη θεωρία είναι προτιμώτερη από την δεύτερη γιατί έχει λιγότερες υποθέσεις μεν, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι η δεύτερη θεωρία είναι αδύνατον να είναι αληθινή. Για να κριθεί όμως ως πιθανή θα πρέπει κανείς να προσκομίσει αρκετές αποδείξεις. Η αρχή του Όκκαμ ισχύει όσο επεξεργαζόμαστε κάτι μόνο με το μυαλό και τη φαντασία κι όχι όταν υπάρχουν γεγονότα που συνηγορούν με μια από τις θεωρίες.

Δεύτερη αρχή, η αρχή της διαψευσιμότητας

Μια θεωρία για να μπορεί να πείσει για την  ισχύ της πρέπει να καταφέρνει σε ικανοποιητικό βαθμό δυο αποτελέσματα:

α. να εξηγεί τα γεγονότα

β. να προβλέπει την πορεία μελλοντικών

Στην εξήγηση μέσα κρύβεται κι η ρίζα της ανατροπής μια θεωρίας. Γιατί αν βρούμε μια σειρά από γεγονότα που με βάση τη θεωρία θα έπρεπε να συμπεριφέρονται με τρόπο Α κι εν τούτοις παρατηρούμε να συμβαίνει κάτι άλλο, το Β, τότε λέμε ότι η θεωρία διαψεύστηκε και συνεπώς την απορρίπτουμε. Μια θεωρία πρέπει εξαρχής να παρουσιάζει σαφώς τη συνθήκη της διάψευσης της. Αν μια τέτοια δεν μπορει να διατυπωθεί, τότε η θεωρία χαρακτηρίζεται ως μεταφυσική και δεν μας προσφέρει γνωστική αξία.

Αν μ’ έχετε παρακολουθήσει ως εδώ, και ξέρω ότι θα έχω ήδη χάσει πολλούς από σας, ας πάμε τώρα να χρησιμοποιήσουμε αυτές τις αρχές σε εξηγήσεις της κρίσης.

Πριν μερικές μέρες έθεσα μια ερώτηση στο facebook να μου διατυπώσουν οι φίλοι μου όσο γίνεται πιο συνοπτικά την άποψη τους για την αιτία της ελληνικής κρίσης.

Πήρα πολλές απαντήσεις κι ειλικρινά ευχαριστώ γι αυτό. Επιτρέψτε μου χάριν οικονομίας να ομαδοποιήσω μερικές και να τις συζητήσω με βάση τις δύο πιο πάνω αρχές.

Οι απαντήσεις με άξονα την ηθική ή τον εθνικό χαρακτήρα

  • Αμόρφωτοι πολίτες.
  • Αναλφαβητισμός
  • Ευθυνοφοβία
  • Δρόμο της ‘κακίας’
  • Η νοοτροπία μας
  • Διαφθορά
  • Διαχρονική ανομία
  • Κουλτούρα/εκπαίδευση
  • Φαυλοκρατία
  • Καχυποψία
  • Αδιαφορία
  • κ.α.

Οι απαντήσεις αυτές είναι  σύμφωνες με την πρώτη αρχή (το ξυράφι του Όκκαμ) γιατί περιέχουν πολύ λίγες υποθέσεις. Χτυπάνε όμως στη δεύτερη αρχή. Αν κάποιος απ’ αυτούς τους παράγοντες είναι ικανός να προκαλέσει κρίση, τότε δεν θα έπρεπε όπου αλλού απαντάται να υπάρχει επίσης κρίση; Έτσι η διαφθορά κι η φαυλοκρατία, ας πούμε, δεν θα έπρεπε να δημιουργεί κρίση στην Κίνα όπου ξέρουμε ότι υπάρχει σε μεγάλη έκταση; Η Κίνα όμως κινείται σε υψηλή αναπτυξιακή τροχιά άρα ο παράγοντας “διαφθορά” δεν είναι ικανός να την οδηγήσει σε κρίση (ως τώρα τουλάχιστον).

Η αδιαφορία; Σίγουρα τα δυτικά κράτη δεν φημίζονται για το ενδιαφέρον για το συνάνθρωπο αλλά δεν βλέπουμε εξ αιτίας αυτού να βυθίζονται σε μακροχρόνια οικονομική κρίση.

Εκπαίδευση, μόρφωση; Σίγουρα σημαντικοί παράγοντες για την οικονομική ανάπτυξη αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι η χρόνια υστέρηση τους μπορεί να εξηγήσει μια οικονομική κρίση. Η Τουρκία είχε όλα αυτά το προβλήματα κι όμως διανύει περίοδο αλματώδους οικονομικής ανάπτυξης. Το ίδιο κι η Βραζιλία.

Οι απαντήσεις που αποδίδουν την κρίση σε κάποιο σχεδιασμό

  • Νέα Τάξη Πραγμάτων

Δεν είμαι πολύ σίγουρος τι είναι η Νέα Τάξη Πραγμάτων αλλά σίγουρα αυτές οι απαντήσεις ‘χτυπάνε’ στο ξυράφι του Όκκαμ: πάρα πολλές υποθέσεις, πολύ περισσότερες απ’ όλες τις άλλες απόψεις: ποιοί είναι πίσω, πως κινούνται, γιατί τώρα, γιατί εμάς κτλ.

Οι γεωγραφικές κι οι ιστορικές απαντήσεις

  • 10 μήνες καλοκαίρι
  • Η Τουρκοκρατία

Εύκολη η κριτική εδώ: αν το καλοκαίρι ήταν το πρόβλημα τότε η ζώνη μεταξύ του 35ου και του 40ου παράλληλου που χοντρικά περικλείει την Ελλάδα, θα έπρεπε να είναι μονίμως σε κρίση. Ομοίως, κι όλα τα έθνη που γεννήθηκαν μετά την διάλυση της Οθωμανικής αυτοκρατορίας θα έπρεπε να είναι μονίμως σε κρίση.

Οι δομικές/συστημικές απαντήσεις

  • Εμπορικό ισοζύγιο (η χρόνια ελλειμματικότητα δηλαδή).
  • Η ολλανδική ασθένεια (too much easy money).
  • Δημοσιες σοσιαλκαπιταλιστικες σπατάλες
  • Ο καπιταλισμός
  • Ο υπερβολικός δημόσιος τομέας
  • Κλεπτοκρατία
  • Ανίσχυροι θεσμοί
  • κ.α.

Οι απαντήσεις αυτές είναι ικανοποιούν και τα δύο κριτήρια σε κάποιο βαθμό αλλά κάποιες αναπόφευκτα είναι πιο γενικές από άλλες. Π.χ. η απόδοση της κρίσης στον καπιταλισμό είναι πολύ γενική απάντηση κι αν ήταν να διαλέξουμε μεταξύ αυτής και του εμπορικού ισοζύγιου (λέω ένα στην τύχη) θα προτιμούσαμε το δεύτερο γιατί περιέχει λιγότερες υποθέσεις.

Και βέβαια δεν αποκλείεται πολλές απ’ αυτές τις εξηγήσεις να δρουν συνδυαστικά. Πάντως εδώ είμαστε στην κατηγορία των απαντήσεων που έχουν την επιστημολογική σφραγίδα ότι μπορούν να χρησιμεύσουν σαν πραγματικές εξηγήσεις.

Δυστυχώς για το θυμικό μας οι απαντήσεις αυτές δεν καταδεικνύουν εύκολους ενόχους. Και, κυρίως, δεν καταδεικνύουν ενόχους των οποίων η απομάκρυνση και τιμωρία επαναφέρει το σύστημα στην πρότερη κατάσταση. Και παρά την αναπόφευκτη υπεραπλούστευση που ενείχε η παραπάνω συζήτηση, αν υπάρχει κάτι που μένει, τουλάχιστον σε μένα, είναι τ’ ότι ένα πρόβλημα που απαιτεί διεξοδικούς ορθολογικούς χειρισμούς για να το λύσεις,  δεν λύνεται ποτέ εν είδει γόρδιου δεσμού. Σκοπός είναι μετά το λύσιμο του κόμπου να έχουμε ακόμα σχοινί.

 

 

Ελλάδα, η απάντηση είναι το περπάτημα

Ο Διογένης ο κυνικός στο πιθάρι του
Το τελευταίο ποστ του Θοδωρή Γεωργακόπουλου έχει ανάψει φωτιές από χτες. Προσωπικά με βρίσκει κάθετα αντίθετο.  Βαριέμαι αφότητα τις σχοινοτενείς εξηγήσεις κι αναλύσεις γι αυτό θα διατυπώσω την αντίθεση μου και την απάντηση μου με άλλη μια ιστορία:

Ο Ζήνων, ο αρχαίος φιλόσοφος είχε διατυπώσει μια σειρά παράδοξα με σκοπό ν΄αποδείξει ότι δεν υπάρχει κίνηση. Το αγαπημένου μου είναι αυτό του Αχιλλέα και της Χελώνας που το αντιγράφω από την Wikipedia:

Στο παράδοξο του Αχιλλέα και της χελώνας ο Αχιλλέας είναι σε αγώνα δρόμου με μια χελώνα. ο Αχιλλέας επιτρέπει στη χελώνα ένα προβάδισμα 100 μέτρων.Για παράδειγμα, αν υποθέσουμε ότι οι 2 δρομείς θα τρέχουν με σταθερή ταχύτητα (ο ένας αργά και ο άλλος γρήγορα) μετά από πεπερασμένο χρόνο ο Αχιλλέας θα έχει τρέξει 100 μετρά και θα έχει φτάσει το σημείο εκκίνησης της χελώνας.Κατά τη διάρκεια αυτού του χρόνου η χελώνα θα έχει διανύσει πολύ μικρότερη απόσταση (π.χ 10 μέτρα). Στη συνέχεια, θα πάρει τον Αχιλλέα λίγο περισσότερο χρόνο για να τρέξει την απόσταση, στον οποίο η χελώνα θα έχει προχωρήσει πιο μακριά και στη συνέχεια περισσότερο χρόνο ακόμα για να φτάσει αυτό το τρίτο σημείο, ενώ η χελώνα κινείται μπροστά.Έτσι, κάθε φορά που ο Αχιλλέας φτάνει κάπου η χελώνα έχει πάει ακόμα πιο μακριά. Ως εκ τούτου, επειδή υπάρχει ένας άπειρος αριθμός των σημείων που ο Αχιλλέας πρέπει να φθάσει και η χελώνα έχει ήδη πάει, δεν μπορεί ποτέ να ξεπεράσει τη χελώνα.

Όταν ο Διογένης ο Κυνικός άκουσε την έκθεση της θεωρίας του Ζήνωνα δεν είπε τίποτα. Απλά σηκώθηκε και περπάτησε.

Ελλάδα, keep walking, ακόμα κι αν χρειάζεσαι ουϊσκι για να σ’ εμπνεύσει.

Ο πόλεμος για το πετρέλαιο στο εργαστήριο

DSC04619.JPG

Με τα πρόσφατα γεγονότα της Συρίας έχουν αναζωπυρωθεί οι αναλύσεις για το θέμα του ελέγχου των πετρελαιοφόρων περιοχών της Μέσης Ανατολής. Είναι δύσκολο έως αδύνατον, ελλείψει ακριβούς πληροφόρησης, να πει κανείς τι είναι αλήθεια και τι είναι ψέμα, αλλά ας αρκεστούμε σε μια απλή παραδοχή: ναι μπορεί να αιμοτοκυλιστούν λαοί για το πετρέλαιο. Το ερώτημα είναι πως αυτό μπορεί ν’ αποφευχθεί.

Η παραδοσιακή απάντηση περιστρέφεται γύρω από πολιτικούς συσχετισμούς, ισορροπίες δυνάμεων, ειρηνιστικά κινήματα κτλ.

Φοβάμαι πως η εμπειρία έχει δείξει ότι αφενός η όποια τέτοια απάντηση είναι αναποτελεσματική, αφετέρου δεν είναι τελεσίδικη.

Όσοι είναι πραγματικά ειρηνόφιλοι και θέλουν να δουν το θέμα αυτό να λήγει άπαξ δια παντός, φαντάζομαι επιθυμούν τη μέρα που τα αποθέματα αυτά θα τελειώσουν και δεν θα υφίσταται λόγος πολέμων. Αλλά αυτό αργεί. Εκτός…

Εκτός αν επισπευτεί. Πως; Όχι βέβαια καταναλώνοντας γρηγορώτερα τα υπάρχοντα απόθέματα αλλά κάνοντας την ανάγκη της χρήσης πετρελαίου obsolete.

Στην παραγωγή ενέργειας και στην κίνηση, όπου διατίθεται η μερίδα του λέοντος του πετρελαίου, έχουμε διαφορετικούς βαθμούς προόδου:

  • Στην παραγωγή ενέργειας με ηλιακά, φωτοβολταϊκά, αιολικά, υδροηλεκτρικά, γεωθερμία κι ενέργεια από τα κύματα έχουν γίνει σημαντικά βήματα. Το ζητούμενο είναι η μείωση του κόστους παραγωγής και η επίλυση του προβλήματος αποθήκευσης της ενέργειας. Υπάρχει μια πρόβλεψη που λέει ότι μέχρι το 2030 είναι δυνατόν όλη η παραγωγή ενέργειας να προέρχεται από ανανεώσιμες πηγές.  Ανεξαρτήτως αν η χρονολογία είναι σωστή, το γεγονός ότι σήμερα περίπου το 17% της παγκόσμιας ενέργειας προέρχεται από ανανεώσιμες πηγές λέει ότι ο τρόπος υπάρχει κι ότι ο δρόμος είναι ΚΑΙ θέμα πολιτικής βούλησης και γι αυτό
  • Στην κίνηση (αεροπλάνα, καράβια, αυτοκίνητα) τα πράγματα είναι πολύ πιο δύσκολα.
    • Μόνο για  καράβια/υποβρύχια μεγάλου μεγέθους έχει δοκιμαστεί για πολεμικούς σκοπούς η κίνηση με ατομική ενέργεια. Κι αυτή βέβαια σε καμία περίπτωση δεν μπορεί να χαρακτηριστεί καθαρή, ούτε είναι βέβαιο αν το παγκόσμια κοιτάσματα ουρανίου θ’ αρκούσαν για μια μαζική μεταστροφή σε πυρηνοκίνητα πλοία. Μια λύση που εξετάζεται είναι η επιστροφή στα πανιά, με πολύ πιο σύγχρονα συστήματα ιστιοφορίας αλλά κι εδώ βρισκόμαστε μπροστά σε υβριδικές υλοποιήσεις ή σε καθαρά ερευνητικές προτάσεις. Απ’ αυτές ενδιαφέρον έχει η πρόταση της Eco Marine  με χρήση άκαμπτως ιστίων που χρησιμεύουν ταυτόχρονα σαν ηλιακές κυψέλες.
    • Στην αυτοκίνηση έχουν γίνει κάποια ελπιδοφόρα βήματα (με αυτό που έχει πάρει τη μεγαλύτερη δημοσιότητα να είναι η Tesla Motors του Elon Musk) αλλά, δεδομένης και της αποτυχίας του Better Place, είμαστε ακόμη πολύ μακρυά από το να πούμε ότι υπάρχει μια λύση που μπορεί να οδηγήσει με μαζική υποκατάσταση της πετρελαιο/βενζινοκίνησης.
    • Για δε τα αεροπλάνα, μόνο πολύ πειραματικές προτάσεις έχουν εμφανιστεί προς το παρόν.

Το πρόβλημα λοιπόν στην κατάργηση του πετρελαίου δεν είναι η παραγωγή ενέργειας αλλά η κίνηση. Κι αν έχει ένα στόχο το παραπάνω κείμενο, δεν είναι άλλος από το να  πει σ’ αυτούς που μπορούν και που εργάζονται σε σχετικά πεδία, ότι η επιστημονική έρευνα για μια ανανεώσιμη πηγή κινητήριας ενέργειας είναι συγχρόνως και η λύση ενός τεράστιου πολιτικού κι ανθρωπιστικού προβλήματος. Κι οι εταιρείες που μπορούν ν’ αναδυθούν από μια τέτοια προσπάθεια θα αξίζουν πραγματικά το χαρακτηρισμό “world changer”.

 

Διατρέχοντας μιαν Άγρια Δύση

Γυρίσαμε πριν λίγο από την Καλαμάτα, τελευταίο σταθμό ολιγοήμερων διακοπών λόγω δεκαπενταύγουστου. Ο χρόνος επιστροφής ήταν ένα μικρό ρεκόρ: 2 ώρες παρά πέντε λεπτά για να διανύσουμε τα 211 χιλιόμετρα της απόστασης που χωρίζει την Αθήνα από την Καλαμάτα. Το κομμάτι του δρόμου Τρίπολη Καλαμάτα δεν το είχα ξαναπεράσει κι ήταν μια ευχάριστη έκπληξη γιατί πρόκειται για ένα άρτιο κι ασφαλή αυτοκινητόδρομο. Προσθέτοντας το τμήμα Τρίπολη Κόρινθος και το Κόρινθος Αθήνα που είναι άλλοι δύο ασφαλείς αλλά παλαιότεροι αυτοκινητόδρομοι, έχεις το 211 χιλιόμετρα του καλύτερου οδικού άξονα που διαθέτει η Νότια Ελλάδα.

Η γκρίνια (γιατί κάποτε θα φτάναμε και σ’ αυτήν) αρχίζει όταν αρθοίζεις τα διόδια που πρέπει να πληρώσεις: 3 στο τμήμα της Καλαμάτας (1,40+1,20+1,90 = 4,50€), 2 στο τμήμα της Τρίπολης (2,40+2,50 =4,90 €) κι 1 μετά την Κόρινθο 3,20€.

 

Σύνολο διοδίων: 12,60€!

Για το τμήμα της Καλαμάτας να το καταλάβω, είναι καινούργιο κάπως πρέπει να το πληρώσουμε. Για το τμήμα της Τρίπολης δεν ξέρω  πως να το δικαιολογήσω: το συγκεκριμένο δρόμο τον θυμάμαι έτσι καμιά 20ετία. Ακόμα περισσότερο το δρόμο από Κόρινθο Αθήνα με εξαίρεση τα σαφώς νεώτερα, όχι και πολύ προφανούς χρησιμότητας τούνελ (αν θυμάμαι καλά πως ήταν ο δρόμος πριν).

Εν πάσει περιπτώσει, το να έρχομαι σε δύο ώρες από την Καλαμάτα στην Αθήνα το θεωρώ οικονομία και σε χρόνο και σε βενζίνη οπότε κάπως θα καταπιώ τα διόδια. Αν θεωρούσα το ποσό δυσβάσταχτο, θα πήγαινα από την παλιά εθνική.

Φαίνεται όμως ότι δεν έχουν κι άλλοι την ίδια στωικότητα με μένα. Στον πρώτο πρώτο σταθμό διοδίων που σταθήκαμε, προπορευόταν στην ουρά για το γκισέ μια μηχανή σχετικά μεγάλη. Πρόσεξα αμέσως ότι ο οδηγός της την κρατούσε ασυνήθιστα δεξιά  κι είπα στη γυναίκα μου ότι αυτός θα προσπαθήσει να περάσει χωρίς να πληρώσει. Πράγματι, μόλις πλήρωσε το μπρος απ’ αυτόν αυτοκίνητο και σηκώθηκε η μπάρα, μάρσαρε και πέρασε μαζί του. Η ταμίας τον αντιλήφθηκε και κάλεσε κάποιον προς ενημέρωση.

Το ίδιο ακριβώς σκηνικό επαναλήφθηκε και με άλλη μηχανή στα διόδια της Κορίνθου. Εδώ δεν μου φάνηκε να κάνει κάτι η ταμίας, πέραν από μια δυσαρέσκεια και μουρμούρα, αλλά δεν παίρνω κι όρκο.

Καθώς συνέχισα  προς Αθήνα, κατά 12,60€ φτωχότερος, σκεφτόμουν αυτά τα δύο περιστατικά. Δεν μπορούσα να δικαιολογήσω τη συμπεριφορά με το να υποθέσω ότι μπορεί να μην είχαν λεφτά. Κάτι που θα έκανα ίσως για ένα τσαμπατζή λεωφορείου. Γιατί για να ταξιδεύεις σ’ εθνική οδό, που σημαίνει να καλύπτεις μεγάλη απόσταση, σημαίνει ότι λεφτά για βενζίνη έχεις, οπότε απίθανο να μην έχεις και για διόδια. Προφανώς η συμπεριφορά αυτή δεν ήταν απελπισίας αλλά ηθελημένη. Ας πούμε από πεποίθηση, κάτι σαν διαμαρτυρία. Και δεδομένου ότι τα διόδια με είχαν ‘τσούξει’ κι εμένα, θα μπορούσα να μπω στον πειρασμό να τους δικαιολογήσω.

Αλλά όχι. Γιατί αυτό που είδα στην συμπεριφορά τους είναι αυτό που βλέπω σ΄ ένα ολόκληρο σύστημα που με σφίγγει και που μισώ: κάποιοι βρίσκουν συνεχώς λύση για το δικό τους πρόβλημα με το να εκμεταλεύονται μια συνθήκη, μια τρύπα του συστήματος (ένα αυτοκίνητο δύσκολα θα μπορούσε να περάσει χωρίς να σπάσει τη μπάρα ή να τρακάρει, ενώ η μηχανή χωράει να περάσει παράλληλα), κρατάνε ήσυχοι τη συνείδηση τους γιατί πιθανά πατάνε σε ένα γενικώτερο αίσθημα οργής ή δυσαρέσκειας για ένα κακώς έχειν, και τελικά παραβατούν γινόμενοι μέρος του συστήματος.

Υπερβάλλω; Τι άλλο είναι το ‘σύστημα’ παρά μια σειρά προνόμια και βολέματα που συσσωρεύουν de facto ή de jure λίγοι εις βάρος των πολλών; Οτιδήποτε, όσο μικρό κι αν είναι, όπως κι αν το προσπορίζεσαι, αν οδηγεί σε μια ανισοκατανομή πλούτου ή ευκαιρίας,  σε κάνει μέρος του συστήματος. Οι δυό αναβάτες  στη συνείδηση μου, συγκαταλέγονται στους γνωστούς πονηρούς που τη βολεύουν τσάμπα κι οι λοιποί εμείς είμαστε τα γνωστά κορόϊδα που πληρώνουν και πληρώνουν και πληρώνουν.

Θα μου πείτε, μιλάς γι αυτούς και δεν μιλάς για τις εταιρείες που εκμεταλλεύονται τους δρόμους και που ποιος ξέρει πως πήραν αυτό το δικαίωμα; Είναι αυτό το “ποιος ξέρει” που με κωλύει. Δεν ξέρω. Δεν ξέρω αν το πήραν τίμια ή όχι, αν η τιμή που χρεώνουν είναι “λογική” ή όχι, δεν ξέρω τι υποχρεώσεις έχουν προς το κράτος, και γι αυτό, με δυσκολία ομολογώ, το βουλώνω. Τους δίνω το benefit of doubt.

Αν, παρόλαυτα,  ήθελα να διαμαρτυρηθώ, και για να είμαι σύμφωνος με τη συνείδηση μου, θα επέλεγα έναν από τους παρακάτω τρεις τρόπους:

  1. Θα παρανομούσα όπως οι αναβάτες αλλά δεν θα απέφευγα  να πιαστώ: γιατί το θέμα δεν είναι να κερδίσω τα 1-2 ευρώ αλλά να δημοσιοποιήσω τη σύλληψη μου για να ευαισθητοποιήσω, ει δυνατόν, τον κόσμο για το παράλογο των διοδίων.
  2. Θα επέλεγα ένα μποϋκοτάζ: δεν θα χρησιμοποιούσα το συγκεκριμένο δρόμο και θα καλούσα και τους άλλους να κάνουν το ίδιο, για να πιέσουμε οικονομικά ν’ αλλάξει κάτι.
  3. Θα επέλεγα μια ευρύτερη πολιτική στάση: να υποστηρίζω μια πολιτική δύναμη που υπόσχεται να ερευνήσει το θέμα και να το αλλάξει.

Έβαλα στον τίτλο την Αγρια Δύση. Γιατί αυτό που σημαίνει η άγρια Δύση είναι είτε η ανυπαρξία νόμου, είτε η αδυναμία να εφαρμοστεί. Στα 211 χιλιόμετρα που διέτρεξα, αστυνομία είδα μόνο στα διόδια της Ελευσίνας. Και ήταν το ανατολικότερο σημείο της διαδρομής. Δυτικά του .. Πέκος τι;  Ισχύει η περιγραφή της ιστορίας του Λούκυ Λούκ “Ο Δικαστής” .

Στην Αγρια Δύση υπήρχαν αρκετά μέρη όπου δεν είχε φθάσει ο Νόμος, και ένα από αυτά ήταν κάπου στα Δυτικά του ποταμού Πέκος. Μερικοί νομιμοφανείς ντεσπεράντος αναλαμβάνουν να εφαρμόσουν τον νόμο και κάνουν τα πρόστιμα να πέφτουν σαν το χαλάζι στα κεφάλια των άμοιρων κατοίκων, ειδικά σε μερικούς που τους έχουν, χμ, μια ιδιαίτερη αδυναμία.

Εκείνοι οι Έλληνες

konstantinos-Manos

Κορίτσι από Όλυμπο Καρπάθου, Κων. Μάνος, “A Greek Portfolio”

Χτες επισκέφτηκα απρογραμμάτιστα την έκθεση με τις φωτογραφίες του Κωνσταντίνου Μάνου στο Μουσείο Μπενάκη.

Η έκθεση είναι εξαιρετική και τη συνιστώ ανεπιφύλακτα. Αλλά αυτό μάλλον δεν θα ήταν αρκετός λόγος για ένα ποστ.

Αυτό που με συγκίνησε βαθύτατα δεν ήταν το αισθητικό μέρος αλλά η εικόνα μιας Ελλάδας χαμένης.  Ο Μάνος, ελληνοαμερικάνος, ήρθε για πρώτη φορά στην Ελλάδα το 1962 και μεταξύ 1962 – 1963 τράβηξε μια σειρά ασπρόμαυρες φωτογραφίες περιηγούμενος την ηπειρωτική και τη νησιώτικη χώρα του τότε.

Οι αρχές του εξήντα δεν είναι μια τόσο μακρινή εποχή. Για κάποιους από μας είναι εποχή ζώσας μνήμης. Μνήμης των γονιών τους για άλλους. Πάντως όχι μια εποχή χαμένη στον ιστορικό χρόνο. Ακριβώς γι αυτό, η ζωή των Ελλήνων που βγαίνει μέσα από τις φωτογραφίες, είναι ένα σοκ για τον Έλληνα του σήμερα, σοκ πρόσφορο για οικονομικούς, πολιτικούς και πολιτισμικούς συλλογισμούς και συνειρμούς.

Το όμορφο πρόσωπο του κοριτσιού της φωτογραφίας είναι η εξαίρεση. Τα περισσότερα πρόσωπα των φωτογραφιών είναι σκληρά, βασανισμένα, αγέλαστα ή πικραμένα, μ’ ένα βλέμμα που τρέχει κάπου αλλού. Δεν μπορείς πια να συσχετίσεις εκείνους τους Έλληνες με τους επίσης πικραμένους και δυστυχισμένους Έλληνες του σήμερα. Γιατί τους χωρίζει μια άβυσσος. Η άβυσσος της φτώχιας της τότε εποχής. Που δεν έχει καμιά σχέση με τη φτώχια του σήμερα.  Αρκεί να δεις τα ρούχα: οι τρύπες και τα ξεφτίδια είναι ορατά ακόμα και στα λίγα τετραγωνικά εκατοστά του φωτογραφικού χαρτιού. Σχεδόν μυρίζεις τη βρώμα και τη πολυκαιρία. Φαντάζεσαι κρυφές ψείρες να έρπουν από κάτω τους. Κοιτάς τα γυμνά πόδια κι αναρωτιέσαι σε τι σκληρή πέτρα πατούσαν καθημερινά…

Και τελικά νοιώθεις ένοχος. Εκεί, μέσα σ’ αυτό τη φωτογραφική φυλακή, κρύβεται ο αλλοτινός μας εαυτός. Φτωχός, εξαθλιωμένος, τριτοκοσμικός. Αλλά αληθινός. Τώρα που φλερτάρουμε επικίνδυνα με τα τρία πρώτα επίθετα, δεν διαθέτουμε το τέταρτο. Κι η μεμψιμοιρία μας, χωρίς αυτό, μοιάζει κακομαθημένη, γεμάτη αμετροέπεια.

Είναι συνηθισμένο φωτογραφίες του παλιού καιρού να σε φορτίζουν με νοσταλγία. Όχι αυτές όμως. Αυτές σε γεμίζουν με μια αίσθηση επείγοντος κι ένα καθήκον απέναντι στο μέλλον.

Έχουμε ακόμα ένα ισχυρό νόμισμα

Κι αν νομίζεις ότι μιλάω για το ευρώ πλανάσαι πλάνην οικτράν. Δεν μιλάω για το ευρώ, ούτε για το δολάριο, ούτε για το ρούβλι. Ούτε καν για το bitcoin. Μιλάω για ένα νόμισμα που εξαργυρώνεται σε πολλά πεδία (πολιτική, οικονομία, πολιτισμό κτλ) και που δεν υποτιμάται. Δεν αλλάζει η αξία του διαχρονικά, παρά μόνο κατά το ποσοστό της μεταβολής του πληθυσμού. Και το έχουμε όλοι. Το έχουμε και το δαπανάμε με περίσκεψη ή όχι και προσποριζόμαστε τ’ ανάλογα ‘αγαθά’.

Μιλάω για την προσοχή μας (=attention).

Δεν υπάρχει καλή ή κακή προσοχή. Από τη στιγμή που την στρέψεις κάπου, την έχεις δώσει. Έχεις πληρώσει. Κι η ικανότητα σου να πληρώνεις είναι ίση με το χρόνο της ζωής σου. Κι αυτός που αμοίβεται με την προσοχή σου την μετατρέπει σε σφιγμομετρήσεις ακροαματικότητας ή θεαματικότητας, σε γκάλοπ πρόθεσης ψήφου, σε δημοφιλία, σε αναγνωρισιμότητα κτλ τα οποία με τη σειρά τους εύκολα τα μετατρέπει σε πλούτο. Νόμιμο ή άνομο. Ηθικό ή ανήθικο.

Η δημόσια συζήτηση είναι ένα χρηματιστήριο που χαμένες μετοχές είναι μόνο όσες δεν τυγχάνουν προσοχής. Γι αυτό και οι κραυγές και οι διαρρήξεις ιματίων δεν είναι παρά σπέκουλες και σορταρίσματα. Κι οι χαμένοι είναι σταθερά αυτοί που αντιδρούν πληρώνοντας προσοχή σ’ αυτούς που δρουν.

Δεν πολεμιέται η βρώμα που λυσσομανάει γύρω μας με ‘καταγελλίες’, ‘αποκαλύψεις’ και ‘ξεσκεπάσματα’. Δεν αλλάζει τίποτα στο σκηνικό μ’ ένα ακόμα φιλιππικό. Το πολύ πολύ να κλέψει αυτός λίγη ακόμα προσοχή. Αλλά στο επίπεδο της επικοινωνίας αυτός που αναφέρεται συχνότερα, ανεξαρτήτως προσήμου, είναι ο κερδισμένος.

Κι αν ακόμα δεν καταλάβατε που αναφέρομαι, γι αυτό μιλάω:

Κι αν θέλετε να κάνετε κάτι γι αυτό κι άλλα ανάλογα φαινόμενα, αγνοήστε τα. Κλείστε τους δέκτες, στρέψτε αλλού τα μάτια.

Τα τρολ μόνο η σιωπή μας κι η αδιαφορία μας τα σκοτώνει.

Με αφορμή δύο μουσεία

This slideshow requires JavaScript.

Χτες, κατά τη διάρκεια μιας μικρής εκδρομής στη Φωκίδα, είχα την ευκαιρία να επισκεφτώ δύο μουσεία: το Μουσείο Δελφικών Γιορτών Άγγελου και Εύας Σικελιανού στους Δελφούς, και το Ναυτικό και Ιστορικό Μουσείο Γαλαξειδίου.

Βέβαια, ήδη υπερβάλω χρησιμοποιώντας το ‘επισκεφτώ’ μιας και στο Μουσείο Σικελιανού δεν μπορέσαμε (: η γυναίκα μου κι εγώ) να περάσουμε την σιδερένια και κλειδωμένη αυλόπορτα.

Ο λόγος;

Το μουσείο δεν φαίνεται να έχει συγκεκριμένες ώρες που είναι ανοιχτό. Κανονίζεις την επίσκεψη με τηλεφωνικό ραντεβού. Πράγμα που μπορώ να καταλάβω για ένα μικρό περιφερειακό μουσείο. Αλλά στο τηλεφώνημα που κάναμε για να μας ανοίξουν πήραμε την απάντηση ότι … δεν δουλεύουν τα Σαββατοκύριακα (sic). Προφανώς, οι ανά τον κόσμο φίλοι του Σικελιανού γνωρίζουν διαισθητικά ότι πρέπει να πάνε μόνο καθημερινή και μάλιστα πρωινές ώρες.

Μικρό το κακό θα μου πείτε με όσα ζούμε αυτόν τον καιρό. Μικρό; Εξαρτάται.  Αν το καλοκοιτάξεις, διακρίνεις ότι συνοψίζει πολλά απ’ όσα ζούμε αυτό τον καιρό.

Λίγη ιστορία: το μουσείο ήταν το σπίτι που έχτισε το 1927 ο Άγγελος κι η Εύα Σικελιανού (που έχτισε η Εύα Πάλμερ δηλαδή, μιας κι αυτή έβαζε τα λεφτά) όταν ξεκινούσαν την προσπάθεια τους για την αναβίωση των Δελφικών γιορτών. Τι ήταν αυτή η αναβίωση; Με σύγχρονους όρους και χωρίς περιστροφές, μια παλαβομάρα. Αλλά χάρις σ’ αυτή την παλαβομάρα ξανάρχισε να παρασταίνεται σκηνικά το αρχαίο δράμα. Η εικόνα των πούλμαν που αδειάζουν θεατές και τουρίστες κατά εκατοντάδες στην Επίδαυρο είναι απότοκο αυτής της παλαβομάρας. Και γι αυτό οι παλαβομάρες δεν πρέπει να κρίνονται από τον στόχο τους αλλά από τις συνέπειες τους. Και κατ’ αυτό τουλάχιστον η παλαβομάρα του Σικελιανού είχε μια τεράστια θετική συνέπεια.

Πέραν όμως του δράματος, η ρομαντική αυτή προσπάθεια είναι μια ενδιαφέρουσα ιστορία. Κι οι ενδιαφέρουσες ιστορίες μπορούν να τραβήξουν ενδιαφέροντα κόσμο. Το σε τι έχουμε ανάγκη τον κόσμο τώρα, στην εποχή των ισχών αγελάδων, ελπίζω να μην χρειάζεται να το εξηγήσω.

Μια άλλη πτυχή της ιστορίας του μουσείου είναι πως το σπίτι είχε μείνει ερείπιο για  περίπου 70 χρόνια. Και πως το αρχείο του Σικελιανού είχε καταστραφεί, καεί και κλαπεί σε μεγάλο μέρος. Αναρωτιέται κανείς γιατί. Γιατί χρειάστηκαν 70 χρόνια για να ενδιαφερθεί κάποιος.  Και μόνο ωφελιμιστικά να το δεις,  η θέση της έπαυλης (γιατί περί αυτού πρόκειται) είναι ικανή να τραβήξει από μόνη της επισκέπτες. Είναι στο ψηλότερο σημείο του χωριού των Δελφών, με απίστευτη θέα στον κάμπο της Άμφισας και δίπλα στον αρχαιολογικό χώρο στο ύψος του Σταδίου.

Απ’ ότι μάθαμε τώρα ανήκει (;) στο Δήμο Δελφών. Κι η αναστήλωση που έχει γίνει, εξωτερικά τουλάχιστον δείχνει υποδειγματική. Που σημαίνει ότι πρέπει να δαπανήθηκε ικανός αριθμός χρημάτων. Προς τι; Για να μισθοδοτείται κάποιος υπάλληλος να είναι stand by τις ώρες που δεν πατάει κανείς;

Στο δεύτερο μουσείο η εμπειρία ήταν πολύ καλύτερη: και ανοιχτό το βρήκαμε, και σε πολύ καλή κατάσταση και με περιποιημένο το ενδιαφέρον εκθεσιακό υλικό. Μια πινακίδα στην είσοδο μας πληροφορούσε ότι η ανακαίνιση έγινε με την αρωγή του ιδρύματος Νιάρχου.

Το αρχαιολογικό κομμάτι του μουσείου είναι σίγουρα ενδιαφέρον αλλά όχι κάτι μοναδικό. Η Ελλάδα βρίθει αρχαιολογικών μουσείων. Το ναυτικό μέρος όμως είναι μοναδικό μιας και σκιαγραφεί  την ναυτική ιστορία και τις  επιδόσεις  της πόλης στο τέλος του 19ου αιώνα. Μιας πόλης που αποτελούσε το δεύτερο μεγαλύτερο λιμάνι της Ελλάδας μετά τη Σύρα κι ένα από τα μεγάλα της Μεσογείου.

Παρακολουθώντας και μόνο τις υδατογραφίες των καραβιών του Γαλαξειδιού έμαθα να ξεχωρίζω το μπρίκι από τη σκούνα, το μπάρκο από το μπάρκο-μπέστια και το λόβερ από τη μπρατσέρα.

Κοιτάζοντας τους χάρτες με τα λιμάνια που προσέγγιζαν οι Γαλαξειδιώτες καπετάνιοι θαύμασα  κι απόρησα συγκρίνοντας με το σήμερα και την εσωστρέφεια που μας τρώει: Αζοφική και Κριμαία, Οδησσός και Βατούμ, Κωνσταντινούπολη, Σμύρνη, Αλεξάνδρεια, Μάλτα,  Βενετία, Λιβόρνο, Μασαλία,  Γιβραλτάρ κι ως πάνω στο Κάρντιφ και το Λίβερπουλ.

Κι εύλογα αναρωτιέσαι γιατί παρήκμασε; Το αίτιο είναι γνωστό: δεν προσαρμόστηκαν στον ατμό. Αλλά γιατί; Τι τους εμπόδισε; Δεν ξέρω, δεν έχω ιστορική γνώση για το θέμα όμως βλέποντας τα όργανα των καραβιών (πυξίδες, ρολόγια, ταχύμετρα, βυθόμετρα, διαβήτες για χάραξη πορείας κτλ) και τους χάρτες,  πρόσεξα ότι δεν υπήρχε τίποτα ελληνικής προέλευσης. Τα αντικείμενα που ενσωμάτωναν πολλή γνώση πάντα τα προμηθεύονταν από τη Δύση. Κι επειδή από το πανί στον ατμό είναι ένα άλμα σε γνώση, αυτό το παλαιό ντεφώ, της επίδοσης σε δραστηριότητες χαμηλής έντασης σε γνώση,  αποδείχτηκε μοιραίο.

Το μουσείο όμως έκρυβε κι άλλες εκπλήξεις, πιο ‘μοντέρνες’: οι τουαλέτες δεν διέθεταν χαρτί γιατί δεν είχαν να το αγοράσουν (sic) και τα βιβλία στης προθήκες στην είσοδο δεν επωλούντο γιατί τους το απαγόρευε η εφορία (sic). Για ποιό λόγο; Σε έλεγχο είχε διαπιστωθεί ότι δεν έκοβαν αποδείξεις (sic).

Αυτό το τελευταίο όταν  το άκουσα αφενός άρχισα να βγάζω ατμούς αφετέρου σκέφτηκα “κι εσύ αναρωτιέσαι για τον ατμό ηλίθιε”…