Tag Archives: ανάπτυξη

Το φάντασμα της ανάπτυξης

Σε σημερινό του άρθρο ο Αρίστος Δοξιάδης καταπιάνεται με το θέμα της (πολυπόθητης) ανάπτυξης. Πολύ σωστά απορρίπτει τις Κεϋνσιανές προσεγγίσεις μιας και δεν υπάρχουν τ’ απαραίτητα κεφάλαια. Και συνεχίζει:

Τις παραγωγικές δουλειές, αυτές που διαμορφώνουν το ισοζύγιο (τις «εμπορεύσιμες»), τις κάνουν οι ιδιώτες. Δεν λέει κανένας στα σοβαρά, εκτός από το ΚΚΕ, οτι πρέπει τα εργοστάσια, οι αγροί και τα ξενοδοχεία να είναι κρατικά (αν είχαμε πετρέλαιο, πολλοί θάθελαν να το εκμεταλλευόμαστε με κρατικές επιχειρήσεις – αλλά δεν έχουμε). Η πολιτική, λοιπόν, δεν μπορεί να ορίσει πώς θα φερθούν οι ιδιώτες: πού θα επενδύσουν και πού θα πάνε να δουλέψουν. Μπορεί μόνο να τους επηρεάσει έμμεσα: να απαγορεύσει ή να επιτρέψει, να αυξήσει ή να μειώσει τους φόρους, να παρέμβει στις σχέσεις εργασίας, να φτιάξει υποδομές.

Επειδή οι επιδράσεις είναι έμμεσες, και πολλές φορές απρόβλεπτες,  κανένα πακέτο μεταρρυθμίσεων για την ανάπτυξη δεν μπορεί να σχεδιαστεί μια κι έξω, είτε από την τρόικα ή είτε από μια κυβέρνηση, να θεσμοθετηθει, και μετά να φέρει αυτόματα τα προσδοκώμενα.

Πράγματι δεν μπορεί κανείς να καθυποτάξει και να  κατευθύνει την ανάπτυξη όπως πολλοί πολιτικοί αφήνουν να εννοείται.

Πράγματι μόνο να την επηρεάσει μπορεί.

Υπάρχει όμως ένα ερώτημα που με βασανίζει: έστω ότι κάνουμε όλες αυτές τις άρσεις αντικινήτρων που περιγράφει το άρθρο και τότε όντως οι επιχειρηματίες κινούνται κι επενδύουν και προσλαμβάνουν κόσμο κτλ. Πως ακριβώς θα κινηθούν;  Τι ρίσκα θ’ αναλάβουν και σε τι τομείς θα επενδύσουν;

Η αντίληψη που έχω για την ελληνική επιχειρηματική παράδοση είναι από τα τέσσερα κίνητρα της επιχειρηματικότητας (την εργασιακή και οικονομική ανεξαρτησία, τον πλούτο, την φήμη/δικαίωση, και την κοινωνική προσφορά) τα κυρίαρχα είναι η επιδίωξη του πλούτου και η ανεξαρτησία (εξ ου και το μεγάλο ποσοστό αυτοαπασχολούμενων).

Αυτά τα χαρακτηριστικά σε συνδιασμό με τα περισσότερα από συγκριτικά πλεονεκτήματα της χώρας (πρωτογενής τομέας, τουρισμός, εναλλακτικές πηγές ενέργειας, πολιτισμός) σημαίνει  επένδυση σε τομείς που έχουν ένα ραντιέρικο χαρακτηριστικό: με σχετικά χαμηλή επένδυση παράγουν σχετικά σταθερές χρηματορροές χωρίς ν’ απαιτούν ιδιαίτερες επενδύσεις σε γνώση ή γρήγορη αναπλήρωση του επενδυθέντος κεφαλαίου.

Για να το πω πιο απλά: ο τουρισμός, ο πολιτισμός  κι ο ήλιος λειτουργούν για μας όπως περίπου λειτουργεί το πετρέλαιο για τους Άραβες. Είναι σιγουράτζες. 

Για να καταλάβουμε λίγο τι σημαίνει αυτό, αντιγράφω από σχετικά πρόσφατο άρθρο του Thomas Friedman στους New York Times:

Economists have long known about “Dutch disease,” which happens when a country becomes so dependent on exporting natural resources that its currency soars in value and, as a result, its domestic manufacturing gets crushed as cheap imports flood in and exports become too expensive. What the PISA team is revealing is a related disease: societies that get addicted to their natural resources seem to develop parents and young people who lose some of the instincts, habits and incentives for doing homework and honing skills.

By, contrast, says Schleicher, “in countries with little in the way of natural resources — Finland, Singapore or Japan — education has strong outcomes and a high status, at least in part because the public at large has understood that the country must live by its knowledge and skills and that these depend on the quality of education. … Every parent and child in these countries knows that skills will decide the life chances of the child and nothing else is going to rescue them, so they build a whole culture and education system around it.”

Στο παραπάνω απόσπασμα αντικαταστήστε το “natural resources” με τουρισμό, ήλιο, πολιτισμό ή ακόμα και πετρέλαιο που μερικοί πιστεύουν ότι θα μας ξελασπώσει, κι έχετε το δίλημμα σ’ όλη του την έκταση.

Για να δούμε τη χώρα μας να ξεφεύγει από την “Ολλανδική αρρώστια” χρειάζεται μια σοβαρή, εντατική και συναινετική επένδυση στην παιδεία της οποίας το χάλι δεν αξίζει πια ούτε  να το περιγράψει κανείς.

Γιατί είναι η παιδεία που μπορεί να γαλουχήσει μια νέα επιχειρηματικότητα που βασίζεται στη γνώση, στην ανακάλυψη, στη φαντασία, στο δύσκολο (και γι αυτό δύσκολα ανταγωνίσιμο). Χωρίς αυτήν η επιχειρηματική μας ροπή, όταν δεν είναι προς τη λαμογιά, θα μας πάει σε πεπατημένες που είναι ευπρόσδεκτες μεν στην παρούσα συγκρυρία, αλλά δε διασφαλίζουν πολλά μακροπρόθεσμα.