Tag Archives: Ηθική

Ο ηθικός χάρτης της Ελλάδας

Στο βιβλίο “The Righteous Mind” (hat tip στον Nikolaos Papachristou) ο εβραϊκής καταγωγής Αμερικάνος καθηγητής ψυχολογίας Jonathan Haidt επιχειρεί να χτίσει μια θεωρία που να εξηγεί την ηθικότητα (morality) γενικά, κι ειδικά το ρόλο της στις πολιτικές διαφορές κι αντιπαραθέσεις.

Το βιβλίο είναι πολύ ενδιαφέρον κι ο Haidt, στην πορεία της αιτιολόγησης των θέσεων του, διατρέχει την Δυτική φιλοσοφία, χρησιμοποιεί συμπεράσματα της ανθρωπολογίας, της εξελικτικής βιολογίας, της γενετικής και των νευροεπιστημών, και, βέβαια, της ψυχολογίας, χωρίς να γίνεται δυσνόητος κι ακατάληπτος.

Η πεμπτουσία του βιβλίου είναι η εξής:

Ο ελέφαντας κι ο αναβάτης του

Η διαμόρφωση της ηθικής συμπεριφοράς είναι κάτι οφείλεται στην εξελικτική μας ιστορία, τόσο βιολογικά, όσο και πολιτιστικά, και, ίσως το σημαντικότερο, ειδικά όταν αυτά τα δύο συμβαδίζουν κι αλληλοεπηρεάζονται.

Την πρωτοκαθεδρία στην ηθική συμπεριφορά την έχει η ενόραση, το ένστικτο και το συναίσθημα, σε αντίθεση με ότι ισχυρίζονται κι επιθυμούν οι ρατιοναλιστές από τον Πλάτωνα μέχρι τον Κάντ και τον Στούαρτ Μίλ.

Ο Heidt χρησιμοποιεί την εικόνα ενός ελέφαντα κι ενός αναβάτη του κι ισχυρίζεται πως ο ελέφαντας (το ορμέμφυτο, η ενόραση, το συναίσθημα) καθορίζει την πορεία, ενώ ο αναβάτης (ο λόγος) στην καλύτερη περίπτωση απλά την επηρεάζει.

Οι ηθικοί γευστικοί κάλυκες

Οι βάσεις των ηθικών νορμών μπορεί να διαφέρουν στις λεπτομέρειες τους από χώρα σε χώρα και πολιτισμό σε πολιτισμό αλλά κατά βάση εδράζονται σε γεννετικά προκαθορισμένους 6 πυλώνες:

  • Care (Φροντίδα)
  • Justice (Δικαιοσύνη)
  • Freedom (Ελευθερία)
  • Loyalty (Αφοσίωση)
  • Authority (Εξουσία)
  • Sanctity (Ιερότητα)

Αυτοί οι πυλώνες είναι γεννετικά καθορισμένοι και προδιαγράφουν αλλά δεν προκαθορίζουν. Προδιαγράφουν με την έννοια ότι θέτουν τα πλαίσια της συμπεριφοράς πριν ο άνθρωπος αρχίσει να σκέφτεται και να εξετάζει τις πράξεις του, αλλά μπορούν να μεταβληθούν από το περιβάλλον και το λόγο.

Ο Heidt τους παρομοιάζει με τους γευστικούς κάλυκες. Η ευαισθησία του κάθε κάλυκα κι ο βαθμός της συνειδητής επιλογής και καλλιέργειας του από το άτομο, καθορίζουν την ηθική προσωπικότητα.

Η ηθική είναι κάτι σαν κουζίνα που μπορεί να επαφίεται σε απλές μόνο γεύσεις ή να ξεδιπλώνει πολύπλοκους λεπτούς συνδιασμούς.

Η ηθική ενώνει και τυφλώνει

Η εξελικτική προέλευση της ηθικής θέτει σαν πεδίο της την ομάδα, τη φυλή, το “εμείς” κι εξηγεί διχοτομίες συμπεριφορών προς τους ομόφυλους, ομοεθνείς, ομόθρησκους σε αντίθεση με τους αλλόφυλους, αλλοεθνείς κι αλλόθρησκους. Έτσι η ηθική ενώνει μια ομάδα, αλλά τυφλώνει ως προς όλες τις άλλες.

Κατά τη γνώμη του Heidt, το ηθικό σύμπαν των liberals (προοδευτικών) βασίζεται στα τρία πρώτα συστατικά της ηθικής (care, liberty, justice) ενώ των συντηρητικών στον πλήρη κατάλογο.

Η ηθική της αφοσίωσης (loyalty), του σεβασμού στην εξουσία (authority) και της ιερότητας (sanctity) στ’ αυτιά των liberals ακούγονται σαν παρωχημένοι κώδικες που η ανθρωπότητα καλά θα κάνει να ξεχάσει.

Αυτή η θέση είναι που στερεί από τους προοδευτικούς τη δυνατότητα ν’ απευθυνθούν στις ομάδες που έχουν βαθειά μέσα τους αυτά τα τρία στοιχεία ηθικής κι έτσι τις αφήνουν βορά κι έρμαιο στις απολυταρχικές ιδεολογίες και στους κάθε λογής καιροσκόπους και λαϊκιστές.

Σταματάω εδώ την ηθελημένα μη πλήρη και στεγνή παρουσίαση του βιβλίου για ν’ αφήσω στον αναγνώστη τη χαρά να το ανακαλύψει μόνος του.

Γι αυτούς που βαριούνται ή δεν διαβάζουν, να ένα βίντεο με τον ίδιο το Heidt που συνοψίζει τις ιδέες του.


Θέλω τώρα να χρησιμοποιήσω την ανάλυση της ηθικότητας του Heidt για να επιχειρήσω μερικές παρατηρήσεις για την ελληνική πραγματικότητα.

Στον εδώ αυτοπροσδιοριζόμενο προοδευτικό χώρο παρατηρούμε μια διχοτομία μ’ αυτήν που κάνει ο Heidt μεταξύ conservatives και liberals. Η ηθική της αριστεράς και μέρους του κέντρου είναι αυτή των αμερικάνων liberals. Τα κύρια αιτήματα είναι για ίσες ευκαιρίες (justice), για προστασία των αδυνάτων (care), για δικαιώματα μειονοτήτων (care και liberty), η αλληλεγγύη των λαών (care και justice) κι η εξάλειψη της φτώχιας (care και justice).

Έχουμε όμως και την ελληνική ιδιομορφία, όπου μεγάλο κομμάτι της σοσιαλδημοκρατίας και του κέντρου δεν αντιτίθεται στην εκκλησία και δίνει μεγάλη σημασία στην ελληνικότητα, ότι κι αν σημαίνει αυτό.

Για τις πιο δύσκολες διαστάσεις της ηθικότητας (loyalty, authorigy, sanctity), τα πράγματα δεν μπορούν να γίνουν κατανοητά αν τα σκεφτόμαστε σε macro επίπεδο. Θα δώσω μερικά παραδείγματα για να διευκρινήσω τι εννοώ:

1.Εξουσία (ή κύρος) 

Η εξουσία σαν ηθική διάσταση δεν αναφέρεται σώνει και καλά στην πολιτική εξουσία αλλά στην έννοια μιας ιεραρχίας που τα μέλη μιας κοινότητας αναγνωρίζουν και σέβονται. Πχ ο σεβασμός απέναντι στους ηλικιωμένους. Λογικά, δεν υπάρχει κανένας λόγος να αποδίδουμε σεβασμό σε κάποιους οι οποίοι κουβαλάνε μερικά χρόνια παραπάνω από μας, κι όμως η κοινή μας ηθική μας κάνει να υπακούουμε σ’ αυτή την αρχή.

Η προσωπική μου εμπειρία συνάδει: από τότε που απέκτησα γκρίζα μαλλιά (κι έχασα τα υπόλοιπα) οι νεότεροι με τους οποίους γνωρίζομαι και συνεργάζομαι μου απευθύνουν το λόγο στον πληθυντικό και πολλές φορές δυσκολεύονται να τον εγκαταλείψουν παρά την επιμονή μου. Όταν ρωτάω γιατί μου μιλάνε στον πληθυντικό, η απάντηση πάντα είναι μία: από σεβασμό.

Αντίθετα, στις διεθνείς επαφές μου οι αντίστοιχες ηλικίες δεν χρειάζονται καν προτροπή για να χρησιμοποιήσουν ενικό και μικρό όνομα. Το θεωρούν αυτονόητο.

Γιατί επιδεικνύουμε αυτό τον έστω επιφανειακό σεβασμό στους μεγαλύτερους; Είναι συμπεριφορά που εξηγείται μονάχα εν μέρει από τη οικογενειακή και σχολική αγωγή, ειδικά σε μια χώρα που η αγένεια είναι μάλλον κανόνας.

Το ελληνικό ηθικό σύμπαν μέσα στο οποίο ζούμε κι αναπνέουμε το επιβάλλει. Αναγνωρίζει άτυπες ιεραρχίες και τις σέβεται.

2. Αφοσίωση

Στην χώρα μας έχουμε πολύ λίγα επεισόδια καψίματος της εθνικής σημαίας, κυρίως από αναρχικούς. Τα κόμματα, ακόμα κι αυτά της άκρας αριστεράς που είναι τουλάχιστον κατ’ όνομα διεθνιστικά, δεν έχουν προβεί σε τέτοιες ενέργειες. Η σημαία έχει μείνει εντυπωσιακά σεβαστή, ο αυθόρμητος δε σημαιοστολισμός των σπιτιών στις εθνικές επετείους έχει μεν μειωθεί, παραμένει όμως σε υψηλά ποσοστά.

Η σημαία είναι ένα σύμβολο. Μ’ αυτό δηλώνουμε την συμμετοχή μας στη μεγάλη ομάδα που λέγεται ελληνικό έθνος. Ο σεβασμός προς τη σημαία είναι σεβασμός προς το έθνος που ανήκουμε. Είναι σεβασμός προς την ομάδα.

Η πίστη στη χώρα, το έθνος ή τη φυλή κρατεί καλά. Κι αυτό εξηγεί και τις αντιδράσεις στα εθνικά θέματα. Πχ γιατί η συντρηπτική πλειοψηρία των Ελλήνων δεν επιθυμεί συμβιβασμό στο Μακεδονικό.

Από την έρευνα “Τι πιστεύουν οι Έλληνες”

Για να καταλάβετε την εσωτερική σας προδιάθεση, κάντε το εξής νοητικό πείραμα. Έχετε μια σημαία στο σπίτι, που έχει φθαρεί και πρέπει να την αντικαταστήσετε; Πόσο εύκολα θα πετάγατε την παλιά στα σκουπίδια ή θα την κάνατε σφουγγαρόπανο; Αν αυτές οι προοπτικές σας δημιουργούν ένα σφίξιμο και μια αποστροφή, είναι γιατί έχει δράση το ηθικό συναίστημα της αφοσίωσης, το οποίο νοιώθεται πριν καν το σκεφτείτε να το παραβιάζετε.

3. Ιερότητα

Η έννοια του ιερού δεν είναι απαραίτητα θρησκευτική με τη στενή έννοια. Είναι αυτό που νοιώθουμε ότι μερικά πράγματα βεβηλώνονται από τη συμπεριφορά μας, παρότι λογικά δεν υπάρχει καμιά δικαιολόγηση για κάτι τέτοιο.

Παράδειγμα, όταν η Gucci ζήτησε τον Παρθενώνα για επίδειξη μόδας, η μεγάλη μερίδα του κόσμου ήταν αντίθετη. Πίσω από τις λογικές της αντίδρασης σε πολλές περιπτώσεις κρυβόταν η αίσθηση της βεβήλωσης. Απ’ όσο ξέρω η πλειονότητα των νεοελλήνων, εκτός από κάτι γραφικούς, δεν πιστεύει στο δωδεκάθεο. Από που προκύπτει αυτή η αίσθηση λοιπόν;

Η ελληνική κοινωνία μπορεί να μην είναι μια έντονα θρησκευόμενη κοινωνία είναι όμως μια κοινωνία που δεν απομακρύνεται από τη θρησκευτική μεταφυσική. Κι αυτό προκύπτει από την αντιδιαστολή της πίστης στο Θεό με την υπαγωγή στους θρησκευτικούς κανόνες.

Από την έρευνα “Τι πιστεύουν οι Έλληνες”

Από την έρευνα “Τι πιστεύουν οι Έλληνες”

Το ηθικό σύμπαν του Έλληνα ταιρίαζει περισσότερο με πιο παραδοσιακών κοινωνιών, κι αυτό πρέπει να λαμβάνεται υπόψιν από τον λεγόμενο προοδευτικό χώρο τόσο στην χάραξη πολιτικής όσο και στην επικοινωνία.

Ανάλογες παρατηρήσεις ισχύουν και για τα εργασιακά περιβάλλοντα, όπου παρά τους περί του αντιθέτου ισχυρισμούς, οι Έλληνες φαίνεται ν’ αναμένουν και να προσαρμόζονται καλύτερα σε πιο ιεραρχικές δομές και παραδοσιακούς ρόλους.

Οι θέσεις του Heidt στο δικό μου νοητικό σύμπαν συμπληρώνουν την ανάλυση της ελληνικής κουλτούρας από τον Hofstede.

Συμπτωματικά, κι οι διαστάσεις της κουλτούρας είναι έξη. Μπορεί να υπάρχει σχέση; Σε κάποιους άξονες η σχέση φαίνεται προφανής. Πχ το Power distance αντιστοιχεί στο Authority του Heidt κι εκφράζεται πολύ καλά με το παράδειγμα του πληθυντικού προς τους μεγαλύτερους και για τις δύο διαστάσεις, κουλτούρας κι ηθικής.

 Και το masculinity/femininity μπορεί ν’ αντιστοιχεί στο care αφού η φροντίδα είναι κάτι κατεξοχήν μητρικό και θηλυκό κι από κει πηγάζει κι η αντίστοιχη ηθική διάσταση.


Τι σημασία έχουν όλ’ αυτά θα σκέφτεστε, αν έχετε διαβάσει μέχρις αυτό το σημείο. Η αλήθεια είναι ότι κανείς δεν ξέρει. Αποτελούν προσπάθειες αποκρυπτογράφησης αυτού του ομιχλώδους τοπίου που διαμορφώθηκε τα τελευταία χρόνια με τις εθνικιστικές επιλογές, τους απομονωτισμούς και το φλερτάρτισμα με την απολυταρχία.

Μπορούν να προσφέρουν λύση; Δεν ξέρω. Φωτίζουν πάντως πλευρές του προβλήματος, κι αυτό είναι μια αρχή.