Διαβάζοντας Ιστορία

Πριν μερικές μέρες, χωρίς, ως συνήθως, να θυμάμαι πως και γιατί, έπιασα να διαβάζω το βιβλίο του Κωστή Παπαγιώργη “Εμμανουήλ Ξάνθος”. Το βιβλίο επιχειρεί μια αναδίφηση των γραπτών του ενός από τους τρεις πρωτεργάτες της Φιλικής, και, μέσα απ΄ αυτήν, μια έμμεση εξιστόρηση των 7 χρόνων από την ίδρυση της Εταιρείας ως το ξέσπασμα της επανάστασης του 1821.

Όταν ξαναμελετάς ένα θέμα από χρονική απόσταση (έχουν περάσει χρόνια από τότε που διάβασα κάτι για το ’21) η εν τω μεταξύ ενσκήψασα λήθη ελευθερώνει τη ματιά από τους αυτοματισμούς της και μπορείς να δεις πρόσωπα και πράγματα κάτω από ένα νέο φως. Κάτι που επιτρέπει την έκπληξη για το γνωστό.

Ποιά ήταν αυτή η έκπληξη; Δεν ήταν μία. Ήταν πολλές.

Πρώτ’ απ’ όλα η συνειδητοποίηση ότι αυτή η συνομωτική οργάνωση με το άστοχο όνομα ήταν ο οργανωτής μιας επανάστασης στην οποία οφείλουμε το ελεύθερο κράτος στο οποίο ζούμε. Το ‘οργανωτής επανάστασης‘ είναι πιο εντυπωσιακό απ’ όσο ακούγεται. Γιατί οι τρεις φιλικοί (Σκουφάς, Τσακάλωφ, Ξάνθος) που συνέλαβαν την ιδέα και την έθεσαν σε εκτέλεση ήταν και χαμηλής μόρφωσης και περιορισμένων ικανοτήτων και ταπεινής κοινωνικής καταγωγής και, ίσως το σπουδαιότερο, ουσιαστικά φτωχοί. Το όλο εγχείρημα, εξεταζόμενο από την ασφάλεια της χρονικής απόστασης, δεν φαίνεται απλώς παράτολμο ή καθαυτό αδύνατο. Φαίνεται χαζό. Σα μια στιγμιαία ξιπασιά τριών φουκαράδων. Κι η ιστορία των 3-4 πρώτων χρόνων της Φιλικής το επιβεβαιώνει: αδράνεια, αποτυχίες να πείσουν και να μυήσουν, απόρριψη από τον Καποδίστρια (“ελεεινούς εμποροϋπαλλήλους” τους είχε αποκαλέσει) κ.α.

Δεύτερον, η χρονική περίοδος. Η απολύτως χειρότερη. Μόλις έχει ηττηθεί ο Ναπολέων κι έχει σχηματιστεί η Ιερά Συμμαχία (μεταξύ Ρωσίας, Αυστρίας, Πρωσίας) που σκοπόν θέτει να καταπνίγει κάθε νέο κίνημα εμπνεόμενο από τις ιδέες της Γαλλικής και της Αμερικάνικης επανάστασης. Αυτή τη συγκυρία την αντιλαμβάνεται πολύ καλά ο τότε υπουργός εξωτερικών του τσάρου Ιωάννης Καποδίστριας και γι αυτό αρνείται κατηγορηματικά κάθε ανάμιξη στη Φιλική.

Τρίτον, η χρήση ενός ψέμματος σαν του κυριώτερου στοιχείου δελεασμού νέων μελών: πως η μυστηριώδης κεφαλή της εταιρείας δεν είναι παρά ο Τσάρος κι η Ρωσία και, συνεπώς, πως θα τύχουν της συνδρομής τους. Το ψέμμα αυτό γίνεται μετά το 1818 όλο και πιο πιεστικό καθώς μεγαλώνει η εταιρεία και τα μέλη ζητούν επίμονα να μάθουν την αλήθεια.

Τέταρτο, η ηθική χαλαρότητα: από τις διαθέσιμες πηγές για την Ιστορία της Φιλικής είναι φανερό πως το ταμείο της, που τόσο δύσκολα γέμιζε από τις δωρεές μελών, άδειαζε γρήγορα προς ιδιοτελείς τσέπες ή ανώφελες δαπάνες.

Πέμπτο, η στρατιωτική απειρία: η εταιρεία ετοιμάζει επανάσταση και για αρκετό καιρό δεν διαθέτει ούτε μια σφαίρα, ούτε ένα στρατιωτικό. Οι ‘εμποροϋπάλληλοι’ βέβαια κάθε άλλο παρά εμπειροπόλεμοι κι αξιόμαχοι είναι.

Έκτο, οι εσωτερικές ασυμφωνίες κι έριδες. Ο Παπαγιώργης παραθέτει στο βιβλίο δεκάδες αποσπάσματα από απομνημονεύματα, αυτοβιογραφίες κι επιστολές των πρωτεργατών και των μελών, μέσα από τα οποία αναδύεται μια διόλου κολακευτική εικόνα. Όλοι μισούν και φοβούνται όλους. Μέχρι κι εκκαθαρίσεις μελών γίνονται (Γαλάτης) για το φόβο της προδοσίας.

Σταματάω εδώ γιατί θα νομίσετε ότι σκοπός μου είναι η αποδόμηση.

Κι όμως.Είναι ακριβώς το αντίθετο.

Τα παραπάνω τ’ ανέφερα για να λειτουργήσουν, να το πω μουσικά, σαν αντίστιξη στο γεγονός ότι αυτή η εταιρεία τελικά καταφέρνει να μυήσει στην ιδέα του ξεσηκωμού το μεγαλύτερο μέρος της Ρωμιοσύνης και σίγουρα όλη την λόγια κι αστική της τάξη.

Καταφέρνει επίσης, με πρωτοβουλία και μόνο του Ξάνθου, να βρει τελικά έναν αρχηγό (τον Αλέξανδρο Υψηλάντη) και να δρομολογήσει την επανάσταση. Against all odds.

Πως; Ειλικρινά δεν το κατάλαβα.

Κι επιπλέον δεν ήταν η επανάσταση της (αυτή του Υψηλάντη στο Ιάσιο) εκείνη που εξαπλώθηκε, αλλά μια δεύτερη, η επανάσταση στην Πελοπόννησο, επήρρεια κι απότοκο της πρώτης.

Ο Σκουφάς πεθαίνει πριν την επανάσταση.

Ο Ξάνθος βρίσκεται με το πέρας της στη Μολδοβλαχία όπου και θα έμενε δια βίου αν δεν εξαναγκαζόταν να γυρίσει στην Ελλάδα, παρότι πάμπτωχος, μόνο και μόνο για να υπερασπίσει την υπόληψη του απέναντι στην ατιμωτική γι αυτόν Ιστορία της Φιλικής που έχει δημοσιεύσει ο Φιλήμων. Συγγράφει έτσι τ’ απομνημονευματά του και γίνεται άθελα του ο κύριος ιστορικός της Φιλικής.

Ο Τσακάλωφ, μετά το πέρας του αγώνα της ανεξαρτησίας, πικραμένος κι αηδιασμένος, πηγαίνει στη Μόσχα και δεν επιστρέφει ποτέ.

Ξεχνιούνται γρήγορα οι Φιλικοί αφού έχουν πριν πέσει σ’ ανυποληψία. Υπάρχει κάτι το θλιβερό σ’ αυτό. Ζωές που αφιερώθηκαν κι αναλώθηκαν στον αγώνα και πήραν ελάχιστα πίσω.

Αλλά το δίδαγμα είναι άλλο. Κι έχει σχέση και με το σήμερα: η πρόβλεψη στην Ιστορία είναι αδύνατη. Τ’ αντικειμενικά δεδομένα θα ‘πρεπε να έχουν οδηγήσει την Φιλική και τον Ελληνισμό σε μια ακόμα καταστροφή. Έγινε το αντίθετο. Πως; Όχι με τις στρατιωτικές επιτυχίες, που ήταν υπαρκτές και πολλές στην αρχή, αλλά με των αντίκτυπο των θυσιών (:σφαγές Χίου, Ψαρών κτλ) στην Ευρώπη. Οι θυσίες  ήταν που επηρέασαν τις κυβερνήσεις των ευρωπαϊκών χωρών κι επέτρεψαν σε πολιτικούς τους που διαφωνούσαν με την Ιερά Συμμαχία  ν’ αλλάξουν ρότα και να συμφωνήσουν στη δημιουργία και τη στήριξη του νεώτερου ελληνικού κράτους. Η ανεξαρτησία κι η ελευθερία κερδήθηκαν. Μπορεί να μην κερδήθηκαν στο πεδίο των μαχών αλλά κερδήθηκαν με δαπάνη ζωών.

Θα μου πείτε Αγγλία, δάνεια, εξάρτηση κτλ.

Εγώ ξέρω μόνο πως ζω σχετικά ελεύθερος και σε πολύ καλύτερη μοίρα από πολύ μεγάλο ποσοστό του πλανήτη. Κι αν όλα τώρα φαίνονται μαύρα, όλα αλλάζουν, όλα είναι δυνατά κι η ελπίδα, σαν άνοιξη, πάντα επιστρέφει.

One thought on “Διαβάζοντας Ιστορία

  1. Δέδες Γιώργος

    Μπήκε η άνοιξη, ήρθαν οι εκλογές, έγραψες και συ αυτό, κάτι αρχίζει να αχνοφαίνεται έχω την εντύπωση…

    Για να δούμε αν θα σταθούμε αντάξιοι των περιστάσεων ή θα αρκεστούμε σε μια λίγο πιο μίζερη ζωή.

Comments are closed.